Kunstenaar Yadanar Win demonstreert in Parijs voor Myanmar. Foto: Stéphane Ferrer, 2024. Gebruikt met toestemming.

Dit verhaal maakt deel uit van de Global Voices Spotlight serie, “Statelessness” van juli 2026. De serie geeft een inkijk over het probleem staatloosheid en hoe mensen worden belemmerd in hun bewegingsvrijheid, onderwijskansen, politieke zeggenschap en nog veel meer. Donaties met betrekking tot dit onderwerp kunnen hier worden aangegeven.

In februari 2021 greep het Myanmarese leger de macht en werd de regerende National League for Democracy (NLD) afgezet. Sindsdien heeft de staatsgreep een enorme humanitaire ramp veroorzaakt, waarna de pro-democratische bewegingen op brute wijze werden onderdrukt.

Volgens een rapport uit januari 2026 door de Jesuit Refugee Service (JRS), werden 3,6 miljoen mensen als binnenlands ontheemden (IDP's) geregistreerd, als gevolg van het conflict in Myanmar. Volgens de Verenigde Naties is het aantal IDP's in juli 2026 nog toegenomen, nadat de Myanmar State Administration Council (SAC) willekeurig en opzettelijk de aanvallen op burgers, scholen, ziekenhuizen en gebedshuizen vanuit de lucht en middels artillerie intensifeerde. Alleen al in het eerste halfjaar van 2026 voerden de militairen 477 luchtaanvallen uit op burgers en gebieden die worden gecontroleerd door Etnische Verzetsorganisaties (ERO's). Met 1.200 diverse gewapende groeperingen, riep ACLED Myanmar uit tot het meest versplinterde conflict wereldwijd.

Juridische oorlogsvoering en transnationale repressie

Vrouwen in Myanmar aan de frontlinie voor democratie en verzet. Nu zijn ze doelwit van de junta vanwege hun geslacht. Foto: Stéphane Ferrer. 2024. Gebruikt met toestemming.

Pro-democratische kunstenaars, musici en filmproducenten zijn het meest actief bij het verzet tegen de junta. Het verzet tegen de militaire regering betekent dat de kunstenaarswereld het ultieme doelwit is van arrestaties, executies en intrekking van het staatsburgerschap.

“Na de staatsgreep werden degenen die waren betrokken bij de protesten, gedetineerd of verdwenen spoorloos. Velen sloten zich aan bij bevrijdingslegers in de jungle, maar ontvluchtten ook het land. Kunstenaars, activisten en journalisten kennen geen vrijheid. Het land is voor hen een van de ergste plekken. De junta zorgt ervoor dat het land permanent van de rest van de wereld is afgesloten”, zei Yadanar Win, een verbannen Myanmarese kunstenaar in Marseille, Frankrijk. 

Yadanar is een van de weinige Myanmarese kunstenaars die na de staatsgreep gedwongen het land moesten ontvluchten. Onder hen zijn velen die nu in het buitenland wonen en zich met hun artistieke uitingen tegen de junta blijven verzetten.

De junta reageerde met het inzetten van de Burgerschapswet van 1982, waarbij de documenten van verbannen Myanmarese oppositieleiders, activisten en kunstenaars werden ingetrokken. Hierdoor werden ze feitelijk stateloos en niet in de gelegenheid om terug te keren of te reizen naar een ander gastland. Daardoor werden ze kwetsbaar voor misbruik, afpersing en mensenhandel.

“Drie maanden na de staatsgreep in 2021 ontvluchtte ik Myanmar. Ik beschik niet meer over mijn Myanmarese documenten, en sinds de oorlog is het niet meer mogelijk om mijn familie te ontmoeten. Terugkeren is te riskant”, vertelde Yadanar.

Het leven van een creatieve banneling

Yadanar in Bolzano, Italië, 2023, waar ze haar artistieke talenten over Myanmarese vrouwen laat zien. Foto: Stéphane Ferrer. Gebruikt met toestemming.

Als jonge kunstenaar sloot Yadanar zich aan bij het ondergrondse kunstenaarscollectief New Zero, dat werd opgericht door voormalige politieke gevangenen. Door middel van conceptuele kunst en performance bracht ze haar verzet tot uiting.

In Europa kostte het Yadanar veel moeite om een nieuwe taal te leren, terwijl ze een juridische status nastreefde en haar belangenbehartiging voor een pro-democratische beweging in Myanmar wilde vervolgen.

“Ik arriveerde in Frankrijk zonder enige besef van de Franse taal”, herinnert ze zich op de dag dat ze landde. “Ik had nooit gedacht dat ik hier permanent zou blijven. Zonder de taal te beheersen, kun je moeilijk iets anders over Myanmar vertellen dan bijvoorbeeld de geografische ligging of herkenningspunten.”

De fysieke veiligheid die ze voelt nu ze niet meer in Myanmar woont, garandeert nog geen gemoedsrust. Je aanpassen aan een nieuwe cultuur, terwijl je een lange en bureaucratische weg moet bewandelen om je legale status te bemachtigen, kan leiden tot angstgevoelens en depressie.

“In Frankrijk worden administratieve verplichtingen inzake buitenlanders afgehandeld op de Préfécture (districtskantoor). Het is een moeizame procedure met veel twijfels, onduidelijkheid over de vereiste documenten en lange wachttijden”, vertelt ze. “Van mijn mede-kunstenaars uit Myanmar en anderen in ballingschap, begreep ik dat ze met dezelfde administratieve tegenslagen werden geconfronteerd. Kenmerkend is dat veel bureaucratische prefecturen in Zuid-Frankrijk vaak niet wisten dat Myanmar een land is.”

Ze vermoedt dat de onkunde over lokale bestuurlijke kennis het gebrek aan voldoende media-aandacht over haar thuisland verklaart. Hierdoor raakt de kleine gemeenschap kunstenaars in ballingschap in Frankrijk geïsoleerd, voelen ze zich niet serieus genomen, en is het een gevecht om te worden gehoord.

“Er zijn maar weinig andere Myanmarese kunstenaars onder ons. We zijn klein in aantal en onze stemmen worden niet zo vaak gehoord als die van anderen”, vertelt ze aan Global Voices. “Myanmarese kunstenaars in ballingschap krijgen erg weinig steun, in tegenstelling tot Palestijnen of Oekraïners, afkomstig uit landen die aanzienlijk meer aandacht krijgen van de internationale media.”

Naast activisme, moet het leven doorgaan. De lokale arbeidsmarkt staat bekend als problematisch voor de toelating van vluchtelingen. Een op de twee vluchtelingen in Frankrijk is drie jaar na aankomst werkloos of niet in staat om te werken, terwijl de Franse arbeidsmarkt wanhopig op zoek is naar arbeidskrachten, met 74 percent van de werkgevers die een tekort aan talentvolle mensen melden. L’Institut français des relations Internationales (het Franse Instituut voor Internationale Betrekkingen, IFRI) meldt, dat van de mensen met een jaar vluchtelingenstatus, in Frankrijk slechts 42 procent werk vinden, terwijl degenen die dat wel lukt, vaak werk buiten hun kennis- of vaardigheidsniveau moeten accepteren.

“Voor een kunstenaar in ballingschap is productie en expressie op de lange termijn nog niet aan de orde. Allereerst moeten we overleven. In 2026 zou ik kunst misschien minder prioriteit moeten geven, om van dag tot dag te overleven. Ik probeer tijd en energie vrij te maken, zodat ik mijn activisme weer kan oppakken.

Veilige toevluchtsoorden voor creatievelingen in ballingschap

De creativiteit van een kunstenaar kan in een vicieuze cirkel geraken, wat soms verder gaat dan onderdrukking, zoals een gebrekkige representatie en eenzaamheidsgevoelens. Daarom zijn de collectieven die zich om de verbannen kunstenaars bekommeren heel belangrijk, volgens Yadanar.

In Frankrijk vond Yadanar aansluiting en creatieve vrijheden tussen andere kunstenaars – in eenzelfde situatie – bij het l’Atelier des artistes en exil, een non-profit organisatie die kunstenaars in ballingschap in Parijs en Marseille ondersteunt.

“Binnen het collectief werd er als kunstenaars onder elkaar naar mij geluisterd. We delen onderling ideeën, bereiden samen tentoonstellingsprojecten voor en steunen elkaar. Dit jaar nam ik tot nu toe met het collectief deel aan twee tentoonstellingen.”

Toch wonen de Myanmarese kunstenaars wereldwijd verspreid in verschillende landen en tijdzones. “Tot u toe is er geen formele belangenvereniging, waarbij de Myanmarese kunstenaars met elkaar worden verenigd”, mijmert ze, terwijl ze het belang benadrukt om een hechte gemeenschap van kunstenaars met dezelfde cultuur en missie op te bouwen, en zich in te zetten voor de bevrijding van Myanmar.