Enkele deelnemers uit verschillende staatloze gemeenschappen die in maart in Malta bijeenkwamen om hun ervaringen uit te wisselen en stil te staan bij wat het betekent om zonder nationaliteit te leven. Foto ter beschikking gesteld door Apatride Network.

Dit essay is geschreven door Albert Ioffe, Jawad Fairooz en Aleksejs Ivashuk van het Apatride Network, en maakt deel uit van “Statelessness”, de Spotlight-serie van Global Voices in juli 2026. Deze serie laat zien wat staatloosheid in de praktijk betekent en welke gevolgen dit heeft voor onder meer de vrijheid van beweging, onderwijskansen en politieke participatie. Je kunt deze berichtgeving steunen door hier te doneren.

Eind maart 2026 organiseerde het Apatride Network een driedaagse bijeenkomst in Malta onder de naam Hearing and Healing. De organisatie wordt geleid door staatlozen en ontving voor de bijeenkomst financiële steun van Porticus. Tijdens de bijeenkomst kwamen mensen uit verschillende staatloze gemeenschappen samen om ervaringen uit te wisselen en gezamenlijk stil te staan bij de persoonlijke en collectieve aspecten van staatloosheid. De bijeenkomst werd door de deelnemers zelf vormgegeven en bleef niet beperkt tot formele gesprekken. Hun eigen ervaringen stonden centraal en vormden het uitgangspunt voor een beter begrip van staatloosheid. De deelnemers luisterden aandachtig naar elkaar en ontdekten ondanks hun uiteenlopende achtergronden veel overeenkomsten. Ze begonnen gezamenlijke doelen te formuleren voor toekomstige belangenbehartiging en maatschappelijke verandering.

Tijdens de vele diepgaande gesprekken stond één vraag centraal: Hoe definiëren we onze identiteit en culturele verbondenheid wanneer staten ons systematisch uitsluiten en ons om politieke, religieuze, etnische of andere arbitraire redenen het staatsburgerschap ontzeggen? Aan de hand van de ervaringen en overwegingen van verschillende deelnemers aan Hearing and Healing gaat dit artikel in op deze vraag.

Voor veel mensen is staatsburgerschap zo vanzelfsprekend dat ze er in het dagelijks leven nauwelijks bij stilstaan. Het biedt juridische erkenning, vrijheid van beweging, recht op arbeid en onderwijs, politieke participatie en een gevoel van zekerheid, naast vele andere rechten en vormen van bescherming. Pas wanneer iemand het staatsburgerschap wordt ontzegd, wordt duidelijk hoezeer deze status de verhouding tussen een persoon en de staat beïnvloedt.

Politieke omstandigheden kunnen veranderen en een overheid kan fouten maken. Daarom kan geen enkele staat ooit volledig garanderen dat iemands juridische status en de bijbehorende rechten onaantastbaar blijven, hoe sterk een persoon feitelijk ook met het land verbonden is. Iedereen kan op elk moment plotseling staatloos worden.

Voor staatlozen en mensen aan wie het staatsburgerschap arbitrair is ontzegd, staat hun identiteit voortdurend op gespannen voet met hun juridische status. Iemand kan in een land geboren zijn, er familie hebben, de taal spreken, de tradities in ere houden en een leven lang bijdragen aan de samenleving, om vervolgens toch te horen te krijgen dat ze er juridisch niet bij horen. Deze tegenstelling veroorzaakt een van de pijnlijkste gevolgen van staatloosheid: de kloof tussen het gevoel ergens bij te horen en de formele juridische erkenning daarvan.

Hoewel deelnemers uit verschillende landen kwamen en uiteenlopende achtergronden hadden, bleken hun ervaringen tijdens Hearing and Healing in Malta opvallend veel overeenkomsten te vertonen. Veel deelnemers vertelden dat ze zich van jongs af aan verbonden voelden met hun gemeenschap, terwijl ze ook met juridische obstakels te maken hadden waaruit bleek dat hun plek in de samenleving niet vanzelfsprekend was. Uit de gesprekken bleek dat staatloosheid veel meer is dan alleen het ontbreken van een paspoort. Het gaat ook om de voortdurende confrontatie met regels en procedures die geen recht doen aan wie je bent.

Wanneer het staatsburgerschap door de overheid als gevolg van structurele uitsluiting wordt ontzegd, reageren mensen daar vaak op door gemeenschapsorganisaties te versterken, hun taal en tradities in stand te houden, hun geschiedenis vast te leggen en internationale netwerken te onderhouden. Hiermee houden ze niet alleen hun cultuur in stand, maar laten ze ook zien dat ze er zijn, juist wanneer ze worden uitgesloten. De kracht daarvan mag niet worden onderschat.

Staatloosheid is niet alleen een juridische status. Het kan ook een poging zijn om geschiedenis en verbondenheid uit te wissen. Toch wordt identiteit gevormd door verschillende factoren die elkaar overlappen en losstaan van staatsburgerschap. Familie, taal, gedeelde herinneringen, culturele tradities en een gezamenlijke geschiedenis kunnen niet zomaar door een besluit worden uitgewist. Pogingen om dat toch te doen, kunnen leiden tot totalitarisme. Ze vormen een bedreiging voor de vrijheid en veiligheid van iedereen, ook voor mensen die er niet rechtstreeks door worden geraakt.

Tijdens onze gesprekken werd duidelijk dat herstel begint met het delen van ervaringen met staatloosheid en uitsluiting. Veel deelnemers spraken voor het eerst openlijk met anderen die echt begrepen wat het betekent om in rechtsonzekerheid te leven. Hoewel ieder persoonlijk verhaal anders was, wezen ze allemaal op dezelfde onderliggende werkelijkheid: een staat kan een juridische status vaststellen, maar niet wie iemand als persoon is. Uiteindelijk hebben staten veel invloed op iemands juridische status en op de mogelijkheid om rechten daadwerkelijk uit te oefenen, maar ze hebben geen absolute zeggenschap over principes, identiteit of verbondenheid. Deze komen voort uit ervaringen, gedeelde geschiedenis, cultuur, oprechte gesprekken, zelfinzicht en wederzijdse erkenning.

Het opleggen van staatloosheid zorgt voor verdeeldheid en ontwricht de samenleving. Het verzwakt de sociale structuur van een samenleving, terwijl de staat juist daarop gebouwd en daarvan afhankelijk is. Voor de betrokkenen leidt staatloosheid tot een pijnlijke tegenstelling: iemand kan zich cultureel en historisch sterk met een plek verbonden voelen, maar er juridisch niet bij horen. Het is belangrijk om deze tegenstelling te erkennen, zodat samenlevingen begrijpen wat uitsluiting met mensen doet. Zo kunnen ze inclusievere systemen ontwikkelen waarin zowel rechten als menselijke waardigheid worden gerespecteerd.

Onze bijeenkomst in Malta liet zien dat mensen door staatloosheid geïsoleerd kunnen raken, maar dat onze verhalen ons weer met elkaar kunnen verbinden en meer duidelijkheid kunnen scheppen over wat staatloosheid echt inhoudt. Zo ontstaat er meer begrip voor ervaringen die vaak onzichtbaar blijven. Tegelijkertijd wordt duidelijk dat onze identiteit niet alleen wordt bepaald door de documenten die we hebben, maar ook door het leven dat we hebben geleid en de gemeenschappen waartoe we werkelijk behoren.

Staatsburgerschap en nationaliteit mogen nooit bepalen of iemands identiteit wordt erkend. Officiële documenten kunnen een juridische band met een staat bevestigen, maar ze veranderen niets aan iemands bestaan, geschiedenis, familie of gevoel van verbondenheid. Voor miljoenen staatlozen wereldwijd gaat de strijd dan ook om meer dan alleen een paspoort. Ze willen dat wordt erkend dat ze er altijd zijn geweest en altijd deel hebben uitgemaakt van de samenleving op de plek waar zij zich thuis voelen.