Foto genomen door LHBTQIA+-activisten. Maputo, Mozambique: 2024. Gebruikt met toestemming.

In Mozambique wordt het gebrek aan wetten die LHBTQ+-identiteiten criminaliseren vaak gezien als een teken van tolerantie, maar het alledaagse leven van veel transgender mensen en LBQ-vrouwen (lesbisch, biseksueel, en queer) vertelt een heel ander verhaal. Op scholen, bij gezondheidsvoorzieningen, op werkplaatsen, in religieuze ruimtes, en op digitale platforms blijft discriminatie invloed hebben op toegang tot rechten, kansen, en sociale participatie.

Alhoewel wettelijke veroordeling minder duidelijk is dan in sommige andere landen in de regio zoals Nigeria, zeggen activisten dat buitensluiting vaak plaatsvindt via stilte, onzichtbaarheid, en institutionele verwaarlozing.

“Aangezien niemand over ons schrijft worden wij onzichtbaar,” zegt Pepetsa Fumo, een trans activiste bij Transform, een organisatie die werkt voor de erkenning en inclusie van trans mensen in Mozambique.

Scholen als plekken van buitensluiting

Voor vele activisten begint buitensluiting in het onderwijssysteem, waar lesprogramma's buitengewoon heteronormatief zijn en zodoende geen ruimte bieden voor discussies over seksuele oriëntatie, genderidentiteit, of diversiteit.

Een voorbeeld van deze institutionele weerstand tegen inclusie is dat bestuurders iedere verwijzing naar seksuele oriëntatie hebben verwijderd uit Mozambikaanse lesmaterialen. Volgens activisten voegt deze omgeving toe aan pesten, psychologisch geweld, en een hoog uitvalpercentage onder LHBTQ+-leerlingen. Vele leraren krijgen weinig tot geen training over diversiteit, mensenrechten, en inclusie, wat hun vermogen beperkt om een veilige leeromgeving te vormen, zoals Pepetsa al opmerkte in een interview met GV.

“De uitdaging begint bij het ministerie zelf, en bij de manier waarop leraren worden getraind om diversiteit niet te respecteren.”

Deze ongelijkheden in het onderwijs lopen vaak door tot in de volwassen leeftijd, wat invloed heeft op werkgelegenheidskansen, economische zekerheid, en sociale mobiliteit.

Economische overleving buiten erkenning om

Economische kwetsbaarheid is een van de meest aanhoudende zorgen van LHTBQ+-activisten geworden. Vele trans personen en LBQ-vrouwen ervaren moeilijkheden bij de toegang tot formele werkgelegenheid, professionele training, en alternatieve inkomstenbronnen. Verscheidene gemeenschapsinitiatieven richten zich op het bieden van economische ondersteuning aan mensen, maar deze lopen vaak op tegen aanzienlijke structurele hindernissen zoals beperkte financiering, een gebrek aan managementtraining, en afhankelijkheid aan externe steun.

“Vandaag heb je werk, en morgen is dat weer voorbij. Dan ben je terug bij pauze nemen in de schaduw,” merkt Pepetsa op.

Organisaties zoals Por Ela (Door Haar) proberen deze uitdagingen aan te pakken door de prioriteit te geven aan bedrijven geleid door LBQ-vrouwen en door gemeenschapsleiderschap en ondernemersinitiatieven te bevorderen. Maar voor activisten is economische zelfredzaamheid niet los te koppelen van de bredere strijd voor waardigheid, erkenning, en burgerschap.

Gezondheid en de beperkingen van zichtbaarheid

Gezondheidszorg is nog een gebied waar zowel vooruitgangen en buitensluiting naast elkaar bestaan. Jarenlange campagnevoering heeft een grotere erkenning ontwikkeld voor trans gemeenschappen als antwoord op HIV en AIDS, maar toch hebben activisten zo hun bezwaren over het taalgebruik in overheidsbeleid.

“Ik ben geen ‘belangrijke bevolkingsgroep.’ Ik ben Darius. Verwar me niet met deze categorie,” zegt een geïnterviewde in een interview met GV.

Alhoewel trans personen meer zichtbaarheid hebben gekregen binnen bepaalde instellingen blijven LBQ-vrouwen veelal onbenoemd bij debatten en gezondheidsprogramma's. Vele gezondheidsprofessionals worden getraind in het analyseren van belangrijke LHBT-bevolkingsgroepen en gemeenschappen, maar ze krijgen zelden training over de specifieke behoeftes van LBQ-vrouwen. Volgens activisten heeft deze onzichtbaarheid echte gevolgen. Gevallen van geweld tegen lesbische vrouwen worden bijvoorbeeld enkel opgenomen als geweld op basis van gender, zonder te overwegen of hun seksuele oriëntatie de beweegreden achter de aanval zou kunnen zijn.

Digitale plekken: Tussen zeggenschap en kwetsbaarheid

Voor vele LHBTQ+-gemeenschappen in Mozambique zijn digitale platforms onmisbare middelen geworden voor organisatie, mobilisatie, en bewustmaking. Sociale media laten queer gemeenschappen hun ervaringen delen, de praktijk wat betreft de eerbiediging van rechten openbaar vastleggen, netwerken van solidariteit opbouwen, en de stemmen van gemeenschappen versterken. Echter stellen diezelfde plekken activisten en verdedigers van mensenrechten bloot aan online lastigvallen, controle, en geweld.

Queer activisten, trans personen, en vrouwelijke verdedigers van mensenrechten blikken terug naar hun ervaringen met haatzaaien, intimidatie, desinformatiecampagnes, en publiekelijke blootstelling die bredere patronen van sociale buitensluiting nabootsen. Deze kwesties bloeien op in een tijd waarin debatten over digitaal bestuur en cyberveiligheid steeds prominenter worden in Mozambique. Terwijl politici zich officieel richten op technologische ontwikkeling en digitale veiligheid stellen activisten dat de discussie ook moet gaan over vrijheid van meningsuiting, privacy, en burgerparticipatie.

Voorbij de paradox

De ervaringen van trans personen en LBQ-vrouwen in Mozambique tonen dat buitensluiting zelden beperkt is tot slechts één sfeer van het sociale leven. Hindernissen in het onderwijs, economische onzekerheid, ongelijkheden in toegang tot gezondheidszorg, en digitaal geweld versterken elkaar, wat cycli van kwetsbaarheid schept die veel verder gaan dan enkel identiteitskwesties.

Voor activisten is dit bovenal een discussie over burgerschap, participatie, en democratische inclusie. Erkenning is belangrijk, maar het is niet genoeg. Echte inclusie vereist toegang tot rechten, economische kansen, veiligheid, en vertegenwoordiging — zowel op financiële plekken en in digitale omgevingen.

In een mondiale context gekenmerkt door de opkomst van anti-rechtenbewegingen en de uitbreiding van digitale controle onderstrepen de ervaringen van LHBTQ+-gemeenschappen in Mozambique het belang van debatten over gender, diversiteit, en digitale rechtvaardigheid dichter brengen bij de beleefde werkelijkheid van gemeenschappen in het Mondiale Zuiden.