Illustratie door Noor, gebruikt met toestemming

In Brazilië is Michelle Bolsonaro, de echtgenote van voormalig president Jair Bolsonaro [nl], uitgegroeid tot een potentiële nieuwe leider van het rechtse kamp bij de komende presidentsverkiezingen in oktober. Het politieke landschap herschikt zich na de gevangenneming van de voormalige president wegens een couppoging in 2023 en is op zoek naar nieuw leiderschap. Michelles opkomst als politieke speler daagt de patriarchale kernwaarden binnen de Braziliaanse samenleving uit. Ze speelt in op een groeiende, invloedrijke groep in het politieke landschap van Brazilië: evangelische en conservatieve vrouwen.

Michelle (1982) leerde Jair Bolsonaro (1955) in 2007 kennen, toen hij als federaal parlementslid in de hoofdstad Brasília [nl] werkte en zij zijn secretaresse werd. Ze trouwden in 2013. Michelle had al een dochter uit een eerdere relatie en kreeg in 2010 Laura, haar enige kind met Bolsonaro. Ze hield zich op de achtergrond en verscheen zelden in het openbaar. Ondanks het advies van politieke adviseurs nam ze in 2018 geen deel aan de eerste presidentscampagne van haar man.

Toen Jair Bolsonaro eenmaal was gekozen, veranderde de situatie. Op de dag van de ambtsaanvaarding brak ze met het protocol en hield naast hem een toespraak in gebarentaal. Tijdens de ambtsperiode van Bolsonaro reisde ze vaak mee met zijn ministers en verscheen ze vaker voor de camera om liefdadigheidswerk te promoten. Ze gaf leiding aan het overheidsprogramma Pátria Voluntária (Vrijwilligersland). Toen de president een nieuwe rechter benoemde bij het federale Hooggerechtshof van Brazilië (Portugees: Supremo Tribunal Federal (STF), werd de presidentsvrouw gefilmd terwijl ze bad en feestvierde met de gekozen rechter, en evangelisch predikant, André Mendonça [en]. En toen ze de begrafenis van koningin Elizabeth bijwoonden, haalden haar jurken in ‘Jackie O-stijl’ de krantenkoppen en promootte ze de ontwerpers op haar sociale media.

Michelle werd vooral populair onder conservatieve vrouwen en stelde daarmee vaak haar stiefzonen – de kinderen uit Bolsonaro’s eerdere huwelijken – in de schaduw. Flávio, Eduardo, Carlos en Jair Renan, allen politici, zagen hun hoop op voortzetting van de politieke dynastie in gevaar komen naarmate Michelle aan invloed won. Vandaag de dag heeft Michelle meer dan acht miljoen volgers op Instagram. Flávio, de oudste zoon, senator en potentiële presidentskandidaat, is de enige die haar voorblijft, met 11 miljoen volgers.

Voormalig first lady Michelle Bolsonaro poseert in 2023 met aanhangers van Bolsonaro. Foto: Fabio Rodrigues-Pozzebom/ Agência Brasil/Fair use

Tegen de tijd van de presidentsverkiezingen van 2022 was Michelle populair genoeg om vrouwelijke kiezers aan te trekken voor de campagne van haar man, na diens harteloze en rampzalige beleid tijdens de COVID-19-pandemie [nl]. Er vielen 711.380 doden in Brazilië, dat het land was met het op één na hoogste aantal sterfgevallen ter wereld. De stemmen van vrouwen waren tijdens de vorige verkiezingsstrijd zijn achilleshiel geweest.

‘Vrouwen die tijdens de pandemie in de frontlinie stonden en hun gezin economisch, fysiek en materieel ondersteunden, raakten verontwaardigd over de onmenselijke manier waarop Bolsonaro de slachtoffers van de pandemie behandelde,’ aldus Lívia Reis, onderzoekster en directeur van een jaarlijks rapport (uitgegeven door het Instituut voor Religiewetenschappen (ISER) dat de raakvlakken tussen evangelische vrouwen, politiek en hun dagelijks leven in kaart brengt. ‘De persona Michelle dient om de figuur Bolsonaro een menselijk gezicht te geven.’

Tijdens de pandemie maakte Bolsonaro herhaaldelijk grappen over COVID-19-slachtoffers, sprak hij zich uit tegen vaccinatie en vertraagde hij de aankoop en distributie van vaccins. Deskundigen schatten dat deze maatregelen mogelijk 95.000 mensenlevens hebben gekost. Negen dagen voor de tweede ronde van de presidentsverkiezingen van 2022 hield Michelle een toespraak tijdens een evangelische dienst in de evangelisch christelijke kerk Assembleia de Deus Vitória em Cristo in Rio de Janeiro. Ze gebruikt daarbij haar eigen toewijding aan God om het gedrag van haar man goed te praten. De evangelisch christelijke kerk is opgericht door Silas Malafaia, een evangelische leider die de opkomst van Bolsonaro naar de macht steunde, en het paar trouwde. Malafaia wordt algemeen gezien als essentieel voor de consolidering van het bolsonarismo.

‘Kijk niet naar mijn man, maar kijk naar mij, want ik ben een dienares van de Heer die neerknielt om te bidden en inzicht heeft in de geestelijke wereld,’ zei Michelle. ‘[Bolsonaro] is net zo onvolmaakt als jij en ik, want alleen Jezus was volmaakt, en zelfs Hij kon niet iedereen tevreden stellen.’

Jair Bolsonaro is geen evangelisch christen [nl], hoewel hij dit geloof wel gebruikt om evangelistische kiezers voor zich te winnen. In 2016, toen hij nog congreslid was, werd hij in de Jordaan in Israël gedoopt door de Braziliaanse predikant en zakenman Everaldo Pereira die later op beschuldiging van corruptie werd gearresteerd. Volgens een enquête van Genial/Quaest uit 2022 dacht 50 procent van de evangelistische christenen dat Bolsonaro evangelisch was, terwijl slechts 16 procent hem terecht rooms-katholiek noemde.

‘[Michelle] betreedt het politieke toneel om Bolsonaro te legitimeren als man die door God is uitverkoren voor een missie om te strijden voor een beter Brazilië,’ zegt Lívia Reis. ‘En Michelle wordt enorm bewonderd door evangelische vrouwen.’

Een omstreden demografische groep

De toenemende politieke zichtbaarheid van Michelle heeft de tegenstrijdigheden rond vrouwelijk leiderschap in conservatieve kringen aan het licht gebracht, evenals interne conflicten over genderongelijkheid binnen evangelische kerken.

Het evangelisch christendom is de snelst groeiende geloofsgemeenschap in het land. Hoewel iets meer dan de helft van de Braziliaanse bevolking zich volgens de volkstelling van 2022 als katholiek beschouwt, is het aandeel evangelischen sinds 2010 gestegen van 21 procent naar 26 procent. De meerderheid van de evangelischen— ongeveer 55 procent volgens de volkstelling van 2022 — bestaat uit vrouwen. Het is een groep die politici binnen het electoraat niet langer kunnen negeren.

Vrouwen die deelnemen aan de 18e editie van ‘Marching for Jesus’ in Rio de Janeiro in 2025. Foto: Fernando Frazão/Agência Brasil/Fair use

Begin 2019, enkele dagen nadat Jair Bolsonaro was beëdigd, merkte Gabriela Leite, een activiste van Movimento negro no Brasil (de Braziliaanse Zwarte Evangelische Beweging), dat haar moeder in de greep was geraakt van extreemrechtse ideologie. Ze had op Bolsonaro gestemd. ‘Ze had het over ideologische indoctrinatie op openbare scholen,’ vertelde Leite aan Global Voices, verwijzend naar ‘Escola Sem Partido’ (Scholen Zonder Politieke Partijen), een rechtse complottheorie waarin wordt beweerd dat docenten kinderen indoctrineren met linkse ideologieën. Het was zo’n hot topic voor rechtse politici dat het in verschillende steden en staten in wetgeving [nl] werd omgezet. ‘Wat ze zei sloeg nergens op, want ze heeft zelf een dochter grootgebracht die naar een openbare school ging,’ vertelde Gabriela, eraan toevoegend dat ze hoopte dat haar moeder wel beter zou weten.

Gabriela en haar moeder, Márcia Leite, een gepensioneerd lerares, zijn allebei zwarte evangelische vrouwen uit de arbeidersklasse.

Gabriela en Márcia Leite houden een vlag van de Black Evangelical Movement  omhoog tijdens de Black Women’s March 2025 in Brasília. Foto door Eduardo Cavalcanti, gebruikt met toestemming.

Conservatieve vrouwelijke politici zoals senator Damares Alves [nl], de voormalige minister van Mensenrechten onder Bolsonaro en zelf een evangelische predikante, staatsafgevaardigde Ana Campagnolo en federaal afgevaardigde Chris Tonietto zijn uitgegroeid tot symbolen van vrouwelijke emancipatie binnen conservatieve subculturen. Sinds 2023 is Michelle voorzitter van de vrouwensectie van de Partido Liberal [nl], de populistische en conservatieve partij van haar echtgenoot, en werft ze vrouwen voor de verschillende afdelingen van de partij.

Ze heeft ook publiekelijk de rol van verzorgster en moeder op zich genomen, vooral na de arrestatie van Bolsonaro. Ze voegt aan deze rollen politiek leiderschap toe als symbool van opoffering en macht. Deze performatieve [op handelingen gebaseerde] multitasking spreekt veel evangelische vrouwen aan. ‘Michelle laat evangelische vrouwen zien dat het mogelijk is om huisvrouw te zijn, maar dat je tegelijkertijd ook machtig en een leider kunt zijn,’ zegt Márcia. ‘Dat is precies wat een moderne vrouw wil. We willen een plek in de samenleving. Michelle laat ons zien dat dat mogelijk is.’

Volgens onderzoekster Jamille Bezerra, die een proefschrift schrijft over religieuze vrouwelijke politici en de manier waarop zij in hun dagelijkse werk met genderkwesties omgaan, slagen deze politieke figuren erin om een band met christelijke vrouwen op te bouwen op een manier die de feministische beweging nooit is gelukt. Ze brengen genderkwesties onder de aandacht, terwijl ze tegelijkertijd pleiten voor een conservatieve visie op het gezin.

Vrouwen hebben altijd een centrale rol gespeeld in het werk van de evangelische christelijke kerk, zo blijkt uit de opmerkingen van onderzoekers en evangelische vrouwen die voor dit artikel zijn geïnterviewd. ‘Het zijn de vrouwen die ’s ochtends de deuren van de kerk openen, en het zijn de vrouwen die het licht uitdoen als de dienst voorbij is,’ zegt Gabriela. ‘Mannen zijn de predikanten, en meer niet.’

Michelle is hun woordvoerster. Zij erkent dat genderongelijkheid, met name binnen het huwelijk en de kerk, een probleem is dat moet worden aangepakt, zij het binnen de grenzen van het conservatisme en de Bijbel.

Women's March in Brazilië in 2023 in São Paulo. Op het bord staat in het Engels: ‘De plaats van een vrouw is in de politiek.’ Foto: Rovena Rosa/Agência Brasil. Fair use

Volgens een enquête van Datafolha uit 2025 [pt] is 42,7 procent van de evangelische vrouwen slachtoffer geweest van huiselijk geweld. Velen zeggen dat hun voorgangers geen begrip toonden toen ze hun verhaal vertelden. Vaak gaven ze hen de schuld omdat ze “niet genoeg baden” en verzuimden ze hen te adviseren hulp te zoeken. Senator Alves bezocht echter in 2024 kerken in Brasília en moedigde vrouwen aan de politie te bellen als ze ooit door hun partners zouden worden mishandeld. Ook Michelle moedigde vrouwen aan de politie te bellen in geval van geweld.

‘Senator Alves en Michelle laten zien dat er in de samenleving verschillende gezinssamenstellingen mogelijk zijn, maar nog steeds binnen de grenzen van de heteronormativiteit,’ zegt Bezerra. ‘[Beiden] wijken zelf af van de traditionele heteronormativiteit: Alves is niet getrouwd en heeft een geadopteerde dochter, terwijl het huwelijk van Michelle met Bolsonaro haar tweede huwelijk is.’

Deze afwijkingen van de traditionele evangelische vrouwelijkheid dienen om deze figuren menselijker te maken, ook al blijven ze de traditionele patriarchale gezinsstructuur verdedigen. Het is juist de bescherming van “het traditionele Braziliaanse gezin” waarmee Michelle en andere conservatieve vrouwen in de politiek hun werk buitenshuis rechtvaardigen. ‘Ze zeggen dat ze het doen voor hun kinderen, voor de toekomst, voor het land – dingen die niet bepaald nieuw zijn,’ aldus Bezerra. ‘Het is een typisch conservatieve ideologie om de bescherming van de natie via het gezin op de voorgrond te plaatsen.’

De spagaat van conservatieve vrouwelijke leiders

Hoewel de leiders van de conservatieve partijen met tegenzin hebben aanvaard dat hun macht wellicht afhangt van de opname van vrouwen in hun gelederen, heeft deze verschuiving zichtbare scheuren veroorzaakt in hun fascistische beweging.

Michelle en haar stiefzonen hebben in het openbaar ruzie gemaakt over haar betrokkenheid bij de partijpolitiek. ‘Veel politieke analisten zeggen me dat het belangrijk is om de vrouwelijke kiezers achter ons te krijgen, en daar ben ik het wel mee eens,’ zei voormalig parlementslid en couppleger Eduardo Bolsonaro [en], die uit zijn functie als staatsafgevaardigde werd ontheven nadat hij naar de Verenigde Staten was verhuisd, over Michelles opkomst binnen de Liberal Party, tijdens een interview met Revista Piauí in september 2025. ‘Michelle heeft het alleen maar over positieve onderwerpen: de kerk, de vrouwelijke kiezers. Maar mijn vraag is: begrijpt de partij dan niet dat wat ik doe veel belangrijker is?’, voegde hij eraan toe, verwijzend naar zijn lobbywerk in het Witte Huis van Trump [nl] tegen de regering van Lula da Silva.

Voormalig president Jair Bolsonaro en de toenmalige first lady Michelle Bolsonaro tijdens de lancering van een overheidsprogramma tijdens de Covid-19-pandemie in Brasília. Foto: Marcelo Camargo/Agência Brasil.

Michelle is opgenomen in de peilingen voor de presidentsverkiezingen in oktober, waarin ze vaak naar voren komt als de meest kansrijke kandidaat van de familie Bolsonaro om het op te nemen tegen de zittende linkse president Lula. In september vorig jaar, toen de discussie over de opvolger van Bolsonaro nog in volle gang was – aangezien de voormalige president niet in aanmerking kwam voor een zetel [en] – profileerde Michelle zich als potentiële kandidaat. ‘Ik zal opstaan als een leeuwin om onze conservatieve waarden, de waarheid en gerechtigheid te verdedigen’, zei ze tegen The Telegraph in haar eerste interview sinds de veroordeling van haar man, waarmee ze de bewoordingen herhaalde die vrienden en familie van Charlie Kirk gebruikten om te verwijzen naar zijn weduwe vrouw Erika. ‘Als het, om Gods wil te vervullen, noodzakelijk wordt om een politieke kandidatuur op me te nemen, ben ik bereid om alles te doen wat Hij van mij vraagt.’

Maar uiteindelijk heeft de traditionele gezinsorde — die Michelle ondubbelzinnig verdedigt — gewonnen. In december kondigde Flavio, de eerstgeborene van Bolsonaro, en senator, officieel zijn kandidatuur aan, die werd gesteund door een handgeschreven brief van zijn vader vanuit de gevangenis. Terwijl hij vecht om zijn kandidatuur voort te zetten te midden van onthullingen van The Intercept Brazil dat hij geld heeft gevraagd aan een gevangen bankier om de biografische film over Bolsonaro te financieren, is het moeilijk voor te stellen dat een politiek kamp dat gelooft in de onderwerping van vrouwen de opkomst van een “leeuwin” als Michelle zou toestaan.

‘De zonen van Bolsonaro willen Michelle op dezelfde manier gebruiken als Bolsonaro dat deed – als metgezel, als medestander – maar ze zijn er niet op voorbereid dat zij een leider wordt,’ zegt Márcia Leite, eraan toevoegend dat ze in oktober niet op Flavio Bolsonaro zal stemmen.

Dit artikel is tot stand gekomen in het kader van het Feminist Journalist Fellowship, als onderdeel van een reeks waarin het werk van onze collega's onder de aandacht wordt gebracht, ontwikkeld in samenwerking met Global Voices en Noor.