In Brazilië zoeken perifere gemeenschappen naar initiatieven om milieu-educatie te promoten
Jongeren, waaronder Priscila, met hun opbrengsten in de gemeenschapstuin. Foto: Marcus Vinicius. Gebruikt met toestemming. Dit verhaal, geschreven door Felipe Barbosa, Gabrielly Souza, Thauane Blanche en Thila Moura, is oorspronkelijk op 22 april 2026 gepubliceerd op de website van Agência Mural. Het maakt deel uit van het project “Planeta Território — Tecnologias De Letramento Climático” (“Technologieën voor Klimaatkennis”), gerealiseerd door Território Da Notícia en in samenwerking met het Society and Climate Institute (ICS). Het bewerkte artikel is opnieuw gepubliceerd als onderdeel van een samenwerkingsovereenkomst met Global Voices.
Collectieven en organisaties in de buitengebieden van de São Paulo-regio in Brazilië werken met vereende krachten aan lokale hervormingen, waaronder milieu-educatie, mobilisatie van de gemeenschap en het zoeken naar praktische oplossingen om de klimaatcrisis het hoofd te bieden. Buitengebieden waar vroeger afval werd verwerkt, zijn tegenwoordig tot gemeenschapstuinen omgetoverd, waar gezinnen hun voedsel vandaan halen. Ook wordt er gewerkt aan projecten bij de aanpak van ontbossing en illegale bouwwerkzaamheden.
Om samen met de lokale inwoners de gevolgen van klimaatverandering in te dammen, sprak Agência Mural met vier collectieven.
Aanplanten en oogsten
In Jardim Lapena, in het oosten van São Paulo, is een voorheen illegale vuilstortplaats tegenwoordig omgetoverd tot een gemeenschapstuin, genoeg om tientallen gezinnen van voedsel te voorzien. Juist hier richtte Maria Edilene, 39, het Colettivo das Marias op. “Ik ben enorm verheugd, dat ik de mensen kan vertellen dat de overheid het afval niet heeft opgeruimd”, vertelde ze.
Ongeveer veertien jaar geleden was er al sprake van een ommekeer, toen Edilene een stapel vuilniszakken voor haar huis ontdekte. Geïrriteerd door het feit dat haar kinderen en anderen aan giftige stoffen, stank, ratten en insecten werden blootgesteld, besloot ze actie te ondernemen. “Ik weigerde mijn kinderen met die rommel op te schepen”, zei ze.
In haar eentje begon ze de plek te saneren en mobiliseerde ze andere inwoners. Aanvankelijk sloten zeven buitengebieden zich aan. Vervolgens begon Edilene met het aanplanten van thee, als eerbetoon aan haar roots in het noordoosten van het land. Wat eenvoudig in het noordoosten begon, groeide langzamerhand uit tot een initiatief op het gebied van milieu-educatie. “Destijds wist ik zelfs niet eens dat het zo werd benoemd, maar de mensen raakten ermee vertrouwd.”
Maria Edilene met een krop sla in de gemeenschapstuin. Foto: Coletivo das Marias. Gebruikt met toestemming.
Naarmate de activiteiten met de jaren vorderden, werd het gebied tot een gemeenschapstuin omgetoverd, met het aanplanten van niet alleen groenten, zoals sla, wortelen, bieten en radijs, maar ook met medicinale planten, bekend als de “levende apotheek”.
Er werd volop agro-ecologisch zonder pesticiden geteeld, met respect voor het ritme van de natuur en bestuiving door bijen, vogels en vlinders.
Het gebied voorziet 72 gezinnen van voedsel. De gezinnen participeren in een gemeenschappelijk composteringssysteem, waarbij een biologisch proces organisch afval, zoals voedselresten, schillen en bladeren, omzet in natuurlijke meststof. Nadat ze zich hebben geregistreerd, leveren de bewoners het afval in dat eerst wordt gewogen en gecontroleerd, in ruil voor voedsel in de gemeenschapstuin.
Nathalia Souza, een 30-jarige boerin, ziet haar baan in een nieuw perspectief. “Ik had nooit gedacht dat ik het noordoosten van mijn land vaarwel zou zeggen om in São Paulo het land te gaan bewerken. Maar tegenwoordig heb ik een andere kijk op de wereld.”
De directe nabijheid van haar familie, het minder reizen en de grote verbondenheid met het boerenbedrijf zijn haar belangrijkste hoopgevende argumenten. “De binding met de natuur heb ik inmiddels ontdekt. Het veranderde mijn routine, eetgewoonten en de manier waarop ik in het leven sta.”
Natalia bezorgt groenten met haar fiets. Foto: Coletivo das Marias. Gebruikt met toestemming.
Het Collectivo das Marias werkt ook met partners, zoals Ciclolog, een organisatie op het gebied van milieu en communicatie, die het Bike Horta project ondersteunt. Met het initiatief wordt het inzamelen van organisch afval per fiets gepromoot. Voor het verzamelen van voedselresten krijgen de gezinnen emmers, die drie keer per week worden opgehaald en naar de compostbak gebracht.
Het samenwerkingsverband met Bike Horta begon in 2021, met het ondersteunen van lokale collectieven en de inbreng van communicatiemiddelen”, vertelde Everton Silva, 35, verantwoordelijk voor de uitvoering bij Ciclolog.
Afvalverwijdering
Ionilton Gomes de Aragão, 56, woont vijf kilometer vanaf het Coletivo das Marias in de gemeenschap Santa Inês, district São Miguel Paulista. Al 50 jaar woont hij daar in de omgeving, en volgde hij de verandering die het gebied heeft ondergaan.
“Wonen in een schone, goed ingerichte en mooie omgeving creëert meer zelfvertrouwen”, volgens de bedenker van het Varre Vila project “Veeg de Stad Schoon”. Het gaat hier om een initiatief op het gebied van milieu-educatie, waarbij de inwoners worden betrokken. Zij leveren afvalbakken voor organisch en recyclebaar afval, die op verschillende plekken in de omgeving worden geplaatst. Maandelijks wordt ongeveer 34 ton afval ingezameld.
De bewoners werken zelf mee. “Tot nu toe hebben we nog geen 100 procent van de regio bereikt, maar veel mensen begrijpen inmiddels het belang van waar we mee bezig zijn. Dus gaan we door met het promoten van milieu-educatie.”
Aragão geeft uitleg over een correcte manier van afvalverwerking. Foto: Diego Monteiro. Gebruikt met toestemming.
“Het klinkt bijna als een alarmkreet: wees voorzichtig en zorg goed voor de plaats waar je woont en werkt. Wanneer de mensen niet naar elkaar omzien, heeft het verder geen zin”, zei ze.
In het buitengebied is al veel ondernomen om bewustzijn te creëren bij het lozen van afval, wat essentieel is in een regio met regelmatig overstromingen.
“Van inwoners hebben we gehoord dat het water na een overstroming sneller werd afgevoerd en dat er op straat geen afval achterbleef”, vertelde Aragão.
“Dit alles is belangrijk, omdat de mensen anders gaan denken over het op onregelmatige tijdstippen lozen van afval.”
Ondanks het feit dat het initiatief tot stand is gekomen, zijn er toch nog de nodige financiële hobbels.
Collectieve oplossingen
Naast de verstedelijkte gebieden, worden de plaatsen in een meer natuurlijke omgeving ook geconfronteerd met uitdagingen omtrent het behoud van het milieu. In het zuidwesten van Greater São Paulo beslaan de steden zoals Embu das Artes, Cotia en Itapecerica da Serra, 60 procent van het grondgebied met Water Source Protection Areas (APMs). De steden behoren tot de Atlantic Forest natural region.
Rodolfo Almeida, 43, vertelde dat werken in de regio zwaar is. Hij is milieu-activist en adviseur van SEAE (Ecological Society of Embu), een NGO die 54 jaar actief is op het gebied van milieubescherming in drie gemeenten.
De SEAE is werkzaam op het gebied van sociaal-ecologische projecten in scholen en bij lokale gemeenschappen, met meer dan 100 vaste leden. De NGO is verantwoordelijk voor de uitvoering van onderwijsprojecten, teneinde publieke belangstelling te creëren omtrent het belang van de instandhouding van waterbronnen. “De rivier of bron zo dicht bij huis verdient dezelfde aandacht als de watervoorziening in onze huizen”, zei Almeida.
Het project “Watching the Rivers,” een initiatief in samenwerking met de NGO SOS Atlantic Forest, laat de lokale bevolking kennismaken met de oevers van de rivieren en toont ze hoe de staat van de waterwegen kan worden ingeschat.
Het “Conecta Cotia-bekken” is een technologische veldgids, waarbij waterbronnen en bossen in kaart worden gebracht, als ondersteuning bij het monitoren van deze natuurlijke hulpbronnen, naast het ontwikkelen van effectievere milieubeschermingsplannen.
Bewoners participeren in het project ‘Waterbeheer van onze rivieren”. Foto: EEAS, gebruikt met toestemming.
Het Guarapiranga-bekken voorziet meer dan 4 miljoen mensen in de metropool-regio São Paulo van water, maar wordt getroffen door ontbossing, onrechtmatige bewoningen en vervuiling door ongezuiverd rioolwater.
Een meest recente analyse door “Watching the Rivers” classificeerde de waterkwaliteit van de Ribeirão da Ressaca-stroom in de natuurgebieden Ressaca en Caputera aan de grens tussen Embu, Cotia en Itapecerica, als “slecht” wegens ernstige vervuiling en ongeschikt voor consumptie.
Almeida: “Er zijn aanwijzingen dat het ontbreekt aan initiatieven op het gebied van educatie en politieke moed, waardoor een efficiënte schoonmaakprocedure stagneert”.
De scholen
Milieu-educatie is ook een van de doelen van de 59-jarige milieu-activiste Adriana Abelhão, vice-voorzitter van Preservar Ambiental in Itapecerica da Serra. De NGO uit 2009 richt zich op de bestrijding van ontbossing in het natuurgebied Itaquaciara, dat heeft geleden onder onrechtmatig landgebruik en de bouw van opslag- en stortplaatsen. Ze zoekt ook naar mogelijkheden om de gemeenschap meer bij de milieuvraagstukken te betrekken.
“Steeds meer inwoners van nabijgelegen steden benaderen ons voor advies over milieuklachten en educatieprojecten”, zei Abelhão. “Van de inwoner die blij is met zijn boom in de straat en deze wil beschermen, tot dierenrechtenactivisten en groepen inwoners die zichzelf organiseren om de enorme milieuschade aan te pakken.”
Adriana Abelhão praat met studenten over het belang van milieu-educatie in hun omgeving. Foto: Preservar Ambiental. Gebruikt met toestemming.
De groep heeft haar werkterrein in vier overheidsscholen via het Conexão Natureza project, waarbij milieu-educatie aan studenten en leraren wordt doorgegeven. “Wij houden ons bezig met onderwerpen zoals klimaatverandering, waterbronnen, afvalverwerking, restafval en natuurvriendelijke oplossingen. Dit alles in twee jaar en vier maanden op de scholen waar we mee samenwerken”.
Lessen in het kweken van planten
Tijdens de Pimentas Community Course wordt een belangrijk deel van het voedsel dat de studenten en vrijwilligers eten, ter plaatse verbouwd. De lokatie in Guarulhos, in Greater São Paulo, brengt 130 jongeren en 20 vrijwilligers van 18 tot 23 jaar tot elkaar. Het is een groene omgeving met een boomgaard in groente- en medicinale tuinen.
Tijdens de cursus worden ook in het Atlantisch Woud een aantal inheemse bijenvolken onderhouden, naast het promoten van het recyclen van producten die door de gemeenschap worden achtergelaten. De producten worden door vrijwilligers verkocht, terwijl met de inkomsten de studenten op de universiteiten in landelijke gebieden of in andere staten worden ondersteund.
Een voormalig student en thans vrijwilliger, bioloog Marcus Vinícius, 27, wijst erop dat de cursus inmiddels in een regio met weinig milieuvoorzieningen kansen biedt. “Het is een gezamenlijk project, dat door vele handen wordt gedragen. Elke dag zien we de resultaten”, vertelde hij.
Cursisten verzorgen de bomen en planten in potten. Foto: Marcus Vinícius. Gebruikt met toestemming.
