Een vrouw achter het stuur van een auto. Afbeelding door Gustavo Fring via Pexels. Licentie: vrij te gebruiken.

Door Langalihle Mhlanga

Het vliegtuig was nog maar net van de grond gekomen of alles begon al mis te gaan.

Luchtverkeersleiders waren verbijsterd toen een luide explosie en een dikke zwarte rookwolk de plaats innamen van waar zich enkele ogenblikken eerder nog het luchtruim boven Air Algérie-vlucht 6289 [en] bevond.

In een van mijn favoriete series, Mayday Air Disaster, seizoen 26 aflevering 7, getiteld Divided in Crisis, uitgezonden op 16 februari 2025, buigen onderzoekers zich opnieuw over de aangrijpende tragedie van de Air Algérie-vlucht 6289. Op 6 maart 2003, kort na het opstijgen vanaf de luchthaven van Tamanrasset in Zuid-Algerije, stortte het vliegtuig, een Boeing 737-200, neer aan het einde van de startbaan.

Wat begon als een routinevlucht onder perfecte weersomstandigheden mondde al snel uit in een ramp. Door een motorstoring tijdens het opstijgen moest de bemanning in een fractie van een seconde een reeks beslissingen nemen die uiteindelijk zou leidden tot de vliegtuigcrash. Die dag zaten er twee piloten in de cockpit: de vrouwelijke gezagvoerder, de piloot die de besturing voor haar rekening zou nemen, en de begeleidende piloot, een oudere man.

Deze specifieke aflevering bracht me van mijn stuk, maar niet om voor de hand liggende redenen. Het is beangstigend hoe snel alledaagse beslissingen en gewone momenten kunnen uitmonden in onomkeerbare tragedies. Door deze specifieke aflevering ging ik me verdiepen in de vraag waarom de samenleving als geheel vrouwen in de transportsector als een uitzondering beschouwt.

Stereotypen over Afrikaanse vrouwen in de transportsector

Ik ben een 23-jarige Afrikaanse vrouw en het grootste deel van mijn leven heb ik gemerkt dat vakbekwaamheid nog steeds stilzwijgend als een mannelijke eigenschap wordt beschouwd. Dit wordt echter niet op de luidruchtige, voor de hand liggende manieren geuit waarop mensen zich seksisme voorstellen. Hedendaags seksisme is vaak subtieler. Het toont zich in reacties, aannames, lichaamstaal, grappen, aarzeling en de verwondering die mensen tonen wanneer vrouwen posities bekleden die met controle worden geassocieerd. Vooral achter het stuur, vooral in een cockpit.

Zelfs nu nog zijn er mensen die zich zichtbaar ongemakkelijk voelen als ze merken dat hun Uber-chauffeur een vrouw is. Sommigen annuleren stilletjes hun rit. Anderen letten tijdens de rit uiterst scherp op elke bocht, elke rembeweging, elke rijstrookwisseling en elke kleine manoeuvre. Alsof ze wachten op het bewijs dat vrouwen van nature slechtere chauffeurs zijn dan mannen.

Ik zie deze dynamiek overal terug. In veel Afrikaanse landen zijn plaatsen van transport nog steeds sterk gendergerelateerd. Taxistandplaatsen, minibussen, bussen, vrachtwagenroutes en de luchtvaart worden nog steeds overwegend met mannen geassocieerd. Een vrouw die een minibus bestuurt brengt mensen nog steeds uit hun evenwicht, wat bij een mannelijke bestuurder niet zou gebeuren. Sommige passagiers zijn nog steeds verrast als ze de via de intercom de stem van een vrouwelijke piloot horen. Sommige mensen zullen instinctief meer vertrouwen hebben in een mannelijke chauffeur dan in een vrouw met precies dezelfde kwalificaties.

Wat me fascineert, is hoe normaal deze reacties worden gevonden. Mensen lachen zo nonchalant om vrouwelijke automobilisten dat ze zelden stilstaan bij wat ze daarmee precies suggereren. Want wat gelooft de samenleving eigenlijk? Dat vliegtuigen op de een of andere manier in de lucht worden gehouden door mannelijkheid? Dat bussen soepeler rijden omdat ze door vrouwen worden bestuurd? Ik vermoed dat die reacties voortkomen uit de overtuiging dat leiderschap, technische precisie en kalmte onder druk, biologisch gezien, mannelijke eigenschappen zijn.

Als je het hardop uitspreekt hoor je hoe absurd dit klinkt. 

Vakkundigheid heeft nooit aan een gender toebehoord

Vervoerssystemen functioneren niet op basis van gender. Ze functioneren op basis van opleiding, communicatie, discipline, voorschriften, teamwork en vakkundigheid. Een Boeing 737 reageert niet anders omdat er een vrouw in de cockpit zit, en dat geldt ook voor een bus of vrachtwagen.

En toch worden vrouwen in de transportsector nog steeds behandeld als een curiositeit in plaats van als professionals. Wat me het meest frustreert aan dit onderwerp is dat de samenleving al heeft bewezen dat mensen, als de wil er is, voorbij stereotypen kunnen kijken.

Jarenlang werden mannen die als kassamedewerker in winkels werkten vreemd aangekeken, omdat klantenservice en kassawerk als typisch iets voor vrouwen werd beschouwd. Een man achter een kassa zou een paar jaar geleden nog heel ongewoon hebben geleken. In de loop der tijd heeft de samenleving zich echter aangepast. Tegenwoordig kijkt niemand meer op van een mannelijke kassamedewerker.

Het is dus duidelijk dat deze ideeën over gender en taakverdeling niet vastliggen. Toch lijkt de samenleving, als het gaat om vrouwen in de vervoerssector, emotioneel nog steeds in het verleden vast te zitten.

Van vrouwen wordt nog steeds verwacht dat ze zich eerst moeten bewijzen voordat ze vertrouwen krijgen. Mannen daarentegen krijgen vaak eerst vertrouwen en worden pas daarna beoordeeld.

En de druk die hierdoor ontstaat is dodelijk vermoeiend.

Dubbele standaard ten aanzien van vrouwen

Als vrouwen, en met name Afrikaanse vrouwen, groeien we op met het besef dat fouten zelden als iets individueels worden gezien. Eén vrouw die het moeilijk heeft in een door mannen gedomineerde omgeving, wordt op de een of andere manier gebruikt als bewijs tegen vrouwen in het algemeen. Mannen daarentegen mogen zich de luxe veroorloven om als individuen te worden gezien. Een slechte mannelijke bestuurder is gewoon een slechte bestuurder. Een slechte bestuurder of chauffeur leidt op de een of andere manier tot een discussie over vrouwen.

Vrouwen worden overal gevolgd door die dubbele standaard. Je ziet het op de werkvloer, in klaslokalen, in leidinggevende functies, en in gesprekken over techniek, technologie, politiek en wetenschap. Zelfvertrouwen bij mannen wordt gezien als autoriteit, terwijl zelfvertrouwen bij vrouwen vaak wordt opgevat als een slechte houding. Mannen mogen assertief zijn. Van vrouwen wordt verwacht dat ze meegaand blijven en tegelijkertijd bewijzen dat ze competent genoeg zijn om erbij te horen.

Het is uitputtend om voortdurend uitmuntend te presteren, om vervolgens slechts als ‘voldoende’ te worden beschouwd. En misschien is dat wel de reden waarom dit gesprek verder reikt dan vliegtuigen en bussen. Vervoer is simpelweg een van de duidelijkste weerspiegelingen van een groter maatschappelijk probleem; de samenleving voelt zich nog steeds ongemakkelijk bij het idee dat vrouwen posities bekleden die worden geassocieerd met autoriteit, technische vaardigheden en controle — zelfs in 2026, zelfs onder mensen die zichzelf progressief noemen.

Wat die ironie zo pijnlijk maakt, is dat Afrikaanse vrouwen altijd al een enorme verantwoordelijkheid op zich hebben genomen. De samenleving vertrouwt erop dat vrouwen kinderen opvoeden, het huishouden draaiende houden, gezinnen emotioneel bij elkaar houden, economische tegenslagen doorstaan en hele gemeenschappen door crises heen loodsen. Zet een vrouw achter de stuurknuppel van een vliegtuig, en plotseling worden mensen nerveus. Die tegenstrijdigheid zegt alles.

De wereld is al veranderd, of de samenleving daar nu emotioneel klaar voor is of niet. Vrouwen besturen vliegtuigen, rijden op bussen, werken in het openbaar vervoer, doorkruisen steden en zorgen elke dag weer voor economische vooruitgang. Opgroeiende jonge meisjes zien vrouwen in functies waarvan eerdere generaties vaak te horen kregen dat die buiten hun bereik lagen.

Echte vooruitgang begint echter pas wanneer vrouwen in deze functies niet langer als symbolisch worden gezien. Wanneer het volkomen normaal is om via de intercom de stem van een vrouwelijke piloot te horen. Wanneer bekwaamheid niet langer als een mannelijke eigenschap wordt beschouwd. En wanneer de samenleving eindelijk volwassen genoeg is om te begrijpen dat vakkundigheid nooit aan één gender heeft toebehoord.