Foto door Ellena Ekarahendy voor APC. Gebruikt met toestemming.

Door Debora Prado

Dit artikel maakt deel uit van de serie “Vraag het niet aan AI, maar vraag het aan een collega”, een samenwerkingsproject tussen Global Voices, de Association for Progressive Communication en GenderIT. De serie heeft tot doel het belang van kennisuitwisseling tussen mensen, zoals die al decennialang plaatsvindt, opnieuw te benadrukken. Je kunt de serie volgen op APC.org, GenderIT.org en globalvoices.org [en – alle links tenzij anders aangegeven]. Deze artikelenreeks maakt deel uit van , Human perspectives on AI, de Spotlight-serie van Global Voices voor april 2026. Je kunt deze berichtgeving steunen door hier te doneren.

Ik ben Braziliaanse. In Brazilië hebben we een iconisch lied over São Paulo, onze grootste stad. De componist beschrijft hoe hij getuige is van ‘de macht van het geld, dat mooie dingen opbouwt en vernietigt’. Het begrip ‘de macht van het geld’ zou gemakkelijk vervangen kunnen worden door ‘menselijk handelen’. Menselijke activiteit kent veel tegenstrijdigheden. Dezelfde mens die kunst creëert, zich een toekomst voorstelt en technologieën ontwikkelt, is ook de mens die dit gebruikt voor zijn eigen ondergang.

Maar als we beter kijken, realiseren we ons dat we niet alles over één kam kunnen scheren. Onlangs kreeg de grassroots-consumentenboycot QuitGPT momentum toen OpenAI een nauwe samenwerking aankondigde met de Amerikaanse overheid, waaronder een partnerschap op het gebied van massasurveillance en volledig autonome dodelijke wapensystemen. De overeenkomst werd, bekritiseerd vanwege de timing, ondertekend door OpenAI CEO Sam Altman, miljardair en medeoprichter van dit grote Amerikaanse techbedrijf.
In Brazilië werd onlangs TybyrIA gelanceerd door een lokaal netwerk van maatschappelijke organisaties. Dit is het eerste Portugese open-source AI-model dat anti-LGBTQ+ haat zaaiende uitlatingen detecteert. De mensen achter dit netwerk, genaamd Código Não Binário (Non-binaire Code), zijn Veronyka Gimenes, een Braziliaanse transfeminiene hacker en Amanda Claro, een biseksuele cisgender vrouw.

Deze twee voorbeelden — een miljardenbedrijf dat onder het mom van de ‘toekomst van de technologie’ wereldwijd geweld aanwakkert en een ander bedrijf dat met beperkte middelen probeert geweld in een bepaald geografisch gebied tegen te gaan — dienen als bewijs. De voorbeelden laten zien dat ‘sommige mensen’ veel zichtbaarder blijven dan anderen en dat onze waarden, dromen en beslissingen enorm kunnen verschillen.

In feite is ‘mens’ een label geworden dat is ontstaan binnen de witte, westerse, mannelijke, cisheteronormatieve dominantie. Een label gebaseerd op dit idee van een ‘universele mens’ en ‘anderen’. De ene mens die de andere mens definieert als minder menselijk en minder recht hebbend op basisrechten. De weinigen die deze kunstmatige scheiding tussen zichzelf en de natuur hebben gecreëerd, zijn degenen die gemeenschappen, rivieren en bossen vernietigen om datacenters te bouwen. Het zijn degenen die AI gebruiken om in oorlogssituaties ‘doelwitten’ te ontmenselijken en als instrument in te zetten voor massasurveillance en genocidale aanvallen. In handen van kolonisatoren, autoritaire leiders en miljardairs wordt technologie een middel om macht te concentreren en te gelde te maken. Daarbij wordt geput uit een vals verhaal of een valse voorstelling van vooruitgang, urgentie en dwingende noodzaak. Maar zij vertegenwoordigen niet alle mensen.

Je leest een artikel dat deel uitmaakt van de serie Vraag het niet aan AI, vraag het aan een collega. Hierin benadrukken wij (APC, GenderIT.org en Global Voices) de waarde van menselijke diversiteit en creativiteit. We gaan nog een stapje verder door te laten zien hoe dit in de praktijk werkt. We hebben twee basisvragen geformuleerd die je aan AI zou kunnen stellen. Hier worden ze echter beantwoord door auteurs en illustratoren uit diverse landen met verschillende standpunten en achtergronden. Gedurende de maand april hebben we de artikelen uit deze serie gepubliceerd. Wat we leerden tijdens deze reis vol tegenstrijdigheden was veelzeggend. Hier volgt een kort overzicht dat is geschreven vanuit mijn perspectief.

In ons hoofdartikel benadrukken we nogmaals het belang van kennisuitwisseling tussen mensen zoals die al decennialang bestaat: een gemeenschappelijke uitwisseling van informatie en expertise, gebaseerd op jarenlange levenservaringen, ingegeven door lokale realiteiten en gemotiveerd door de behoefte om ons met elkaar verbonden te voelen. Ook in deze artikelenreeks richten we ons op de mens. Maar hier hebben we geprobeerd enige diversiteit aan te brengen. We richten ons op activisten, journalisten, schrijvers en onderzoekers. Op afwijkende stemmen. Op kunstenaars. Op perspectieven vanuit de Global Majority.

Er waren ook afwezigen. Als eerste een auteur uit Libanon die zijn/haar artikel niet kon indienen vanwege koloniale aanvallen van Israël in het zuiden van het land. Terwijl je deze regels leest, worden miljoenen mensen geconfronteerd met geweld en schendingen van hun rechten in de regio Zuidwest-Azië en Noord-Afrika (SWANA).

In deze eerste ronde van deze artikelenreeks hebben we in totaal negen artikelen ontvangen en gepubliceerd. Talloze landen, levensrealiteiten en perspectieven zijn daardoor buiten beschouwing gebleven. Toch stemde wat we hebben bereikt tot nadenken. De betrokken auteurs, illustratoren en redacteuren in deze artikelenreeks reageerden vanuit verschillende perspectieven wanneer ze werden gevraagd naar hun visie op dezelfde vraag. Dit alleen al bevestigt ons uitgangspunt: menselijke creativiteit – wanneer we mensen in al hun diversiteit beschouwen – kan prikkelende ideeën, verschillende perspectieven en punten van overeenstemming en onenigheid opleveren, die door generatieve AI [nl] juist worden gehomogeniseerd. En dit is iets wat AI – die door grote techbedrijven wordt ontwikkeld, beheerd en verrijkt door regelgevende instanties die zichzelf zien als de hoogste vertegenwoordiging van de hele mensheid en zich opwerpen als maatstaf om vele anderen te marginaliseren – niet kan bieden.

Leren met collega's

Onze eerste vraag aan Daria Dergacheva was: ‘Waarom is het in het tijdperk van AI van cruciaal belang om waardering te hebben voor menselijke creativiteit en verbondenheid?’ Ze antwoordde: ‘Wat de techbedrijven ons ook proberen wijs te maken, alleen mensen bezitten creativiteit en verbondenheid.’ In haar artikel schrijft ze: ‘Generatieve AI schrijft niet, ontwerpt niet en schildert niet. AI genereert patronen die statistisch gezien het dichtst in de buurt komen; het zijn probabilistische automatiseringssystemen. Hierdoor verschillen ze fundamenteel van menselijke cognitie of creativiteit.’

Kira Xonorika: ‘Eeuwenlang zijn talloze vormen van niet-menselijke intelligentie – van dierlijke en ecologische systemen tot voorouderlijke en spirituele intelligenties – genegeerd of ondergeschikt gemaakt binnen een hiërarchie die is opgebouwd rond een enge definiëring van het begrip “de mens”.’ Kira Xonorika verwoordt het krachtig in haar artikel. ‘Historisch gezien is het begrip ‘mens’ ontstaan vanuit blanke suprematie, patriarchaat, validisme en cisheteronormativiteit, met als uitgangspunt een rationele, productieve, op zichzelf staande subjectiviteit als universele menselijke norm. Door in AI deze “de mens” centraal te stellen, wordt juist dat specifieke sjabloon vaak centraal gesteld.

Hoe kunnen we dit voorkomen? Opnieuw zien we de noodzaak van menselijke verbondenheid en creativiteit, maar hoe kunnen we onze eigen opvatting over de mensheid herzien en voorkomen dat deze erfenis in stand wordt gehouden? Was de tweede vraag van deze serie: ‘Wat kunnen we doen om een mensenrechtenbenadering van AI te creëren?’ – voldoende? Moeten we ons afvragen welke technologieën het leven en de kennis op onze planeet, in al hun verscheidenheid en diversiteit, ondersteunen? Welke verhalen en voorstellingen zouden die technologieën dan vormgeven?

Hoe dan ook, de artikelen die ingingen op de eerste vraag in deze serie hebben in ieder geval bij mij twijfels doen ontstaan over enkele zeer comfortabele zekerheden. Ze hebben nieuwe vragen opgeroepen in een spiraal die een voorgeprogrammeerd chatbotantwoord, bedoeld om mij tevreden te stellen en mijn aandacht vast te houden, nooit in gang zou hebben gezet. Gelukkig vond ik, in plaats van makkelijke en aangename antwoorden, stof tot nadenken en helemaal geen antwoorden.

Daarna ben ik de artikelen gaan lezen die ingingen op de vraag naar een mensenrechtenperspectief op AI. Hija Kamran legde uit dat het nabootsen van patronen om een menselijk lijkende verbinding weer te geven niet hetzelfde is als een verbinding tussen mensen. Ze merkt terecht op: ‘Zorgzaamheid, het opbouwen van gemeenschappen, verzet, empathie, geluk en wederzijdse steun zijn geen functies die je kunt automatiseren.’ Terwijl ze zich afvroeg of AI ooit ethisch of feministisch zou kunnen worden, legde ze uit dat haar twijfel voortkomt ‘uit jarenlang zien hoe patronen zich herhalen. De beloften tot verbetering, de zorgvuldig geformuleerde taal over verantwoordelijkheid, het zogenaamd luisteren – niets daarvan heeft wezenlijk veranderd hoe deze systemen worden gebouwd of aan wie ze ten goede komen.’

Rebecca Ryakitimbo benadrukte in haar artikel dat wij, als mensen, AI een doel en een urgentie geven. ‘De strijd voor mensenrechten is altijd gegaan om de macht van enkelen over te hevelen naar velen. Vandaag de dag speelt die strijd zich af in de digitale wereld, met hulpmiddelen zoals AI. We kunnen en moeten de regulering van AI aanpakken met het oog op grondrechten die we al eeuwenlang verdedigen.’

Vervolgens zijn we wat dieper ingegaan op de dagelijkse realiteit. Rezwan wees erop hoe massasurveillance en gezichtsherkenning de maatschappelijke ruimte beperken, mensenrechten belemmeren en gemarginaliseerde gemeenschappen in India schade toebrengen. Oiwan Lam benadrukte, toen ze de Chinese les over de mensenrechtenbenadering van AI [nl] onder de loep nam, de noodzaak om machtsverhoudingen tussen het bedrijfsleven en de staat, machine en mens weer in evenwicht te brengen via een besluitvormingskader waarin de mens weer centraal staat. Mariana Tamari gaf het voorbeeld van een traditionele gemeenschap in Brazilië, waar gezinnen die al bijna een eeuw op hun land wonen, hun thuis dreigen te verliezen door nieuwe verdrijvingstactieken van landroof, terwijl ongebreidelde digitalisering een model versterkt waarin menselijke aanwezigheid niet langer vooropstaat. ‘Empirische kennis van het land, die door de eeuwen heen is aangescherpt en door traditionele gemeenschappen van generatie op generatie is doorgegeven, wordt zonder meer afgedaan als achterhaald’, benadrukte ze in haar artikel, dat op Earth Day werd gepubliceerd. Degenen die in harmonie met het land leven, worden verdreven, terwijl in het ‘parallelle universum dat door het bedrijfsleven is gecreëerd de dreigende klimaatcrisis simpelweg niet bestaat. De beloofde toekomst is er altijd een van controle en overvloed, gegarandeerd door de digitale technologie en precisie die alleen AI kan bieden.’

Deze artikelen, gebaseerd op de werkelijkheid en ondersteund door bewijsmateriaal, hebben op zeer praktische wijze aanhoudende schendingen aan het licht gebracht. Ze wijzen ook de weg naar manieren om deze aan te pakken. Een oproep tot verantwoording loopt als een rode draad door alle artikelen. We worden eraan herinnerd dat we, in ons streven ons vermogen om na te denken te behouden en ons een toekomst voor te stellen, we ons moeten bevrijden van de beperkingen die worden opgelegd door het dominante verhaal rond AI. We moeten ook de zeer reële problemen en diepgaande onrechtvaardigheden aanpakken die nu al plaatsvinden. Het is geen kwestie van het een of het ander, maar beide tegelijkertijd.

In dezelfde geest hebben we gedurende de hele artikelenreeks zowel de waarde van menselijk handelen bevestigd als in twijfel getrokken. Hoewel we uitgingen van het idee van een tegenstelling tussen mens en machine, hebben we aangetoond dat dit onjuist is.

Nieuwe vragen oproepen

Vaak proberen we onjuiste verhalen te ontkrachten door het tegenovergestelde te beweren. Misschien is een zeer waardevolle les uit deze serie juist dat het belangrijk is om geen snelle antwoorden te zoeken, niet terug te vallen op gemakkelijke oplossingen en vertrouwde paden, maar juist de unieke waarde te erkennen van het stellen van meer vragen.

Sommigen beweren dat AI goed is en mens en planeet ten goede zal komen. We kunnen stellen dat dit niet zo is en deze bewering met tal van bewijzen onderbouwen. Maar we kunnen ons ook afvragen: over welke AI hebben we het eigenlijk? Wie ontwikkelt de AI-tools, op basis van welke criteria en met welk doel? Zijn ze ontworpen om oorlog, landroof, massasurveillance, mensenrechtenschendingen en economische uitbuiting te versterken — en daarvoor tegelijkertijd een rechtvaardigingsverhaal te helpen creëren?

Sommigen zeggen dat AI onvermijdelijk is. Wij kunnen stellen dat dit niet zo is. Maar we kunnen ons ook afvragen welke concrete realiteiten we voor ogen hebben met deze bewering. Zeker niet die van traditionele gemeenschappen die in Brazilië worden aangevallen. Om maar één voorbeeld uit deze reeks te noemen. En als dit niet voor iedereen geldt… wie propageert dit verhaal dan en met welk doel? Welke rol zal AI gaan spelen en hoe kan AI worden gereguleerd?

In dit tijdperk worden zekerheden bepaald door ondoorzichtige algoritmen en verhalen die vooroordelen versterken. Onzekerheid kan wel eens aan de macht staan. Het stellen van vragen helpt zeker om valse aannames aan het licht te brengen. Het kan ook helpen om een web van misleiding te ontrafelen dat bedoeld is om de aandacht af te leiden van dringende kwesties, zoals gebrek aan transparantie, inspraak in besluitvorming en verantwoordingsmechanismen. Zelfs wanneer we worden geconfronteerd met zulke ernstige schendingen.

Maar hoe zit het met jou? Wat denk je als je dit leest? Als jij of jouw gemeenschap zich zou buigen over vragen zoals die in deze artikelenreeks aan de orde zijn gekomen, wat zijn dan de antwoorden? Heb je tijdens het lezen van deze artikelen op enig moment een ongemakkelijk gevoel gehad? Hebben ze nieuwe vragen bij je opgeroepen? Heb je inspiratie gevonden in het oneens zijn? Heb je onlangs nog met een collega gesproken?

Débora Prado (zij/haar) is hoofdredacteur van APC.org en journaliste met een achtergrond in strategische communicatie, feminisme en mensenrechten.

Ellena Ekarahendy is een Indonesische creatieve strateeg die kunst en design verweeft als katalysatoren voor gemeenschapsopbouw. Via creatieve leiding, visueel design en illustraties streeft ze naar radicale visies op leefbare toekomsten waarin gendergelijkheid, emancipatoire politiek, bevrijdende kennisuitwisseling en zorg voor niet-menselijke soorten centraal staan. Terwijl ze nadenkt over de betekenissen tussen machines, stimuleert ze gesprekken over feministische technologie met PurpleCode Collective. Buiten het scherm koestert ze eenzame gesprekken met haar kamerplanten, haar boeken, de maan of de golven en de bomen. Deze kunst ontstaat terwijl ze zich afvraagt: misschien hebben haar voorouders via de sterren, de wind of de bergen geprobeerd met haar te spreken om haar leiding te geven, maar is ze te afgeleid door de door AI aangestuurde interfaces. Wat als de onmiddellijk voorhanden zijnde AI waarop we op dit moment daadwerkelijk moeten klikken ‘voorouderlijke intelligentie’ is?