De Kokaraldam in Kazachstan is gebouwd om het water tegen te houden en het Noordelijke Aralmeer te redden. Schermafbeelding van de video “The Aral Sea: the history of big water!” van het youtubekanaal Открывая Казахстан.

Deze post maakt deel uit van de Spotlight serie van Global Voices in mei 2026: “Mondiale crisis, lokale oplossingen“. In deze serie staan verhalen centraal van weerstand en succesvolle klimaatacties, inzichten in hoe gemeenschappen in het mondiale Zuiden terugvechten tegen de crisis, een analyse van de mogelijke betekenis daarvan voor volgende generaties enzovoort. U kan deze berichtgeving steunen door hier te doneren.

In de loop van de laatste twintig jaar slaagde Kazachstan erin om de Kleine Zee, beter bekend als het Noordelijke Aralmeer, een klein deel van het Aralmeer, weer tot leven te wekken. Het Aralmeer was ooit het vierde grootste meer ter wereld, boordevol leven en biodiversiteit.

Het Aralmeer ligt tussen Kazachstan en Oezbekistan en ging bijna ten onder door het landbouwbeleid van de Sovjetunie. In de jaren 1960, toen beide landen een deel van het Sovjetblok uitmaakten, begonnen autoriteiten grote delen dor land te bewerken in Centraal-Azië door water om te leiden van de twee grote rivieren die het Aralmeer voedden: de Syr Darja en de Amu Darja.

Zonder het water van de rivieren droogde meer dan 90% van het oppervlak van het meer op, waardoor het een woestijn werd met de naam Aralkum. De woestijn bevatte giftige pesticiden en meststoffen die meegestroomd waren vanuit de katoenvelden.

Na jaren van restoratiewerken werd het Noordelijke Aralmeer, het opgedroogde deel aan de kant van Kazachstan, een ongelooflijk succesverhaal doordat een van de grootste door de mens veroorzaakte milieurampen in de wereldgeschiedenis werd teruggedraaid.

Impact op de gezondheid en het milieu

De gevolgen van de opdroging van zo'n kolossaal volume water waren verschrikkelijk en zijn nog steeds voelbaar voor de populatie in de regio rond het meer en daarbuiten. Het heeft ook een aanzienlijke invloed gehad op het klimaat; zomers werden ondraaglijk heet en in de winter heerste een harde vrieskou.

De inwoners rond het Aralmeer kregen het het hardst te verduren. Eind jaren 1990 was het kindersterftecijfer in die regio het hoogste ter wereld en de situatie blijft ernstig. Elk jaar verspreiden stormen 80 miljoen ton giftig zand en zout die op de bodem van het meer liggen. Dat vergiftigt de inwoners en brengt een epidemie van chronische en dodelijke ziektes met zich mee.

De NASA-satellieten Terra en Aqua brachten het krimpen van het Aralmeer in kaart sinds 2000. Afbeelding van NASA Goddard Photo and Video. Toestemming: CC BY 2.0

Verschillende onderzoeken uitgevoerd in de regio tonen aan dat in het bloed en de urine van volwassenen en kinderen en zelfs in de moedermelk giftige stoffen, insecticiden en gevaarlijke meststoffen aanwezig waren. Volwassenen en kinderen lijden vaak aan bloedarmoede, kanker, nieraandoeningen en zeer besmettelijke tuberculose.

Op het vlak van economie was de opdroging van het meer de doodslag voor de visserij, wat een van de belangrijkste bronnen van inkomsten en voedsel was voor de bevolking. Tot de jaren 1960 bedroeg de jaarlijkse lokale vangst tot tachtigduizend ton. Dat maakte het Aralmeer zonder twijfel het grootste stroomgebied voor visvangst in Centraal-Azië.

Naast impact op de vissen, die allemaal verdwenen door het verhoogde zoutgehalte in het meer, veroorzaakte de ramp ook de uitsterving of een serieuze bedreiging voor tientallen zoogdieren, vogels en planten in de regio.

Een klein deel redden of alles verliezen?

In de vroege jaren 1990, na de val van de Sovjetunie en de onafhankelijkheid van Kazachstan en Oezbekistan, was het Aralmeer niet langer een geheel. Het was verdeeld in de zogenaamde ‘Grote Zee’ in het zuiden aan de kant van Oezbekistan, die gevoed werd door de rivier Amu Darja, en de ‘Kleine Zee’ in het noorden bij Kazachstan, die instroom kreeg van de Syr Darja.

De link tussen deze twee delen was een smal kanaal vanuit de Kazachse stad Aralsk naar het zogenaamde Vozrozjdenija in de Grote Zee, waar het grootste testgebied voor biologische wapens ter wereld gebouwd was door de Sovjetunie.

Oezbekistan slaagde er niet in om water om te leiden uit de Amu Darja, die verantwoordelijk was voor 70 procent van de watertoevoer naar het meer. Daardoor werd de Grote Zee een plek waar al het water verdampte, alsook het water van de Syr Darja uit het noorden. Om die reden wilde Kazachstan eerst het Noordelijke Aralmeer redden.

Er was gewoonweg niet genoeg water om het hele meer te redden.

In 2005 besloot Kazachstan de Kokaraldam te bouwen om het water van de Syr Darja vast te houden en het Noordelijke Aralmeer te redden. De dam is 13 kilometer breed en de bouw ervan werd financieel ondersteund door de Wereldbank.

Toen de dam af was, waren er geen vissen meer in het Noordelijke Aralmeer en de kustlijn was veertig kilometer teruggetrokken van Aralsk, wat ooit een havenstad was. Naast de bouw van de dam moderniseerde de overheid ook de irrigatie- en waterdistributiesystemen om de stromingscapaciteit te verhogen van de Syr Darja en zo water te behouden voor het Noordelijke Aralmeer.

Delen van het Aralmeer, ooit een kolossaal meer tussen Kazachstan en Oezbekistan, zijn opgedroogd. Boten zijn gestrand en de regio is een woestijn geworden. Afbeelding van Flickr. Toestemming: CC BY 2.0

De resultaten zijn ongelooflijk. In 2025 steeg het volume water met 42 procent en bereikte 27 miljard kubieke meter. Daardoor was het zoutgehalte vier keer lager en kwam 870 vierkante kilometer opgedroogd gebied weer onder water te staan.

Deze youtubevideo gaat over de verrijzenis van het Noordelijke Aralmeer.

Milieuactivisten hebben ook opnieuw vissen geïntroduceerd in het meer. Het was een enorm succes: de jaarlijkse visvangst bedroeg achtduizend ton, waardoor de visserij en lokale economie weer herleefden.

Restoratiewerken gaan verder

Nog meer goed nieuws voor de toekomst van het Noordelijke Aralmeer. De Kazachse overheid heeft al aangekondigd dat de tweede fase van het project gestart wordt om het Aralmeer nieuw leven in blazen en de overheid zal daarvoor verder samenwerken met de Wereldbank en onderzoekers.

Tussen 2026 en 2029 plant de overheid om de Kokaraldam wijder en hoger te maken om het waterlevel te verhogen van 40.4 tot 44 mBS (meters ten opzichte van het Baltische hoogtereferentievlak). Als gevolg zal het watervolume ook stijgen van 27 tot 34 miljard kubieke meter en het wateroppervlak zal uitbreiden tot 3.913 vierkante kilometer.

Naast de verbouwingen aan de dam wil Kazachstan ook de irrigatiesystemen moderniseren en automatiseren in de oblasten Türkistan en Qızılorda, waar het water van de Syr Darja doorheen stroomt. Dat zou de watervoorziening effectiever maken en het extra water stuwen richting het Noordelijke Aralmeer.

Deze youtubevideo gaat over de volgende stappen om het Noordelijke Aralmeer nieuw leven in te blazen.

Het uiteindelijke doel is de verbetering van de sociaal-economische status van de bevolking en de ecologische toestand van de naburige regio.

De grootste uitdaging voor Kazachstan is de duurzaamheid van het Noordelijke Aralmeer. Het tijdelijke succes is gebaseerd op de acties van de mens, waardoor het huidige landschap quasi-natuurlijk is, maar vanuit een duurzaam perspectief als “onvolmaakt, onnatuurlijk en zwak” gezien wordt.

Verslagen van aanzienlijk verminderde visvangsten in 2025, van 7.8 naar 3.9 duizend ton, en de terugtrekkende kustlijn benadrukken deze twijfelachtige overwinning.

Kazachstan bevindt zich geografisch gezien ‘stroomafwaarts’, wat de duurzaamheid  nogmaals bemoeilijkt, omdat haar watervoorziening afhankelijk is van buurland Kirgizië. Bovendien komt het ijswater van de snel smeltende gletsjers ook terecht in de Syr Darja.

Ondanks deze uitdagingen geeft Kazachstan het Noordelijke Aralmeer niet op. Het land heeft bereikt wat twintig jaar geleden bijna onmogelijk leek: de stervende zee is opnieuw tot leven gewekt. Het Noordelijke Aralmeer is de enige overgebleven erfgenaam van het ooit bruisende en kolossale Aralmeer, dus des te meer reden om het te redden, zelfs zonder zekerheid op lange termijn.