De boeken van Eloisa Cartonera worden gemaakt door dakloze arbeiders. Hoewel het project in Argentinië is ontstaan, heeft het zich inmiddels uitgebreid naar andere Latijns-Amerikaanse landen, zoals Peru, Ecuador, Chili en Colombia. (Creative Commons)

Dit verhaal maakt deel uit van de Spotlight-serie van Global Voices van mei 2026, getiteld “Wereldwijde crisis, lokale oplossingen.” U kunt deze berichtgeving steunen door hier te doneren.

In Latijns-Amerika speelt recycleren een veel crucialere sociale en economische rol dan het wereldwijde gemiddelde doet vermoeden. Ondanks wereldwijde vooruitgang in afvalbeheer blijft het gemiddelde recyclage-percentage in de regio opvallend laag — ongeveer vier procent. Binnen dit beperkte formele systeem verdienen naar schatting twee miljoen mensen echter hun brood met informele recyclage, waarmee ze een essentiële, maar vaak onzichtbare ruggengraat vormen van de stedelijke afvalverwerking.

Voor veel van deze werknemers is recycleren meer dan een milieuvriendelijke praktijk: het is een middel om te overleven. Vrouwen, migranten, ontheemden en daklozen die in onzekere stedelijke omstandigheden leven, behoren tot degenen die afhankelijk zijn van het inzamelen, sorteren en verkopen van recycleerbare materialen om in hun levensonderhoud te voorzien. In deze context wordt afval voor hen een bron van inkomsten, maar ook een reddingslijn.

Hoe ondersteunen verschillende initiatieven in de regio deze gemeenschappen? En hoe kunnen projecten gericht op recyclage, naast milieuvoordelen, ook bijdragen aan waardigheid, inkomsten genereren en kansen creëren voor sociale toegankelijkheid van enkele van de meest kwetsbare mensen in de steden van Latijns-Amerika?

Eloísa Cartonera: Boeken gemaakt door cartoneros in Argentinië

Eloísa Cartonera is een van de meest bijzondere onafhankelijke uitgeversprojecten in Latijns-Amerika. Het initiatief werd in 2002 in Buenos Aires opgericht, tijdens de verwoestende economische crisis in Argentinië, en ontstond in een tijd van massale werkloosheid, sociale onrust en toenemende armoede na de ineenstorting van het land in 2001.

Het project werkt samen met cartoneros (mensen die afgedankt karton verzamelen en verkopen), van wie velen dakloos zijn of in onzekere omstandigheden leven. Eloísa Cartonera koopt karton tegen eerlijke prijzen en biedt werk aan mensen die boeken met de hand maken en beschilderen, waardoor gerecycleerde materialen worden omgetoverd tot unieke kunstwerken. De winst uit de verkoop wordt verdeeld onder de werknemers en de organisatoren.

Het collectief, opgericht door schrijver Washington Cucurto, beeldend kunstenaar Javier Barilaro en een groep kunstenaars en activisten, bevordert ook toegankelijke literatuur door zowel opkomende als gevestigde Latijns-Amerikaanse auteurs te publiceren, van wie velen hun rechten afstaan ​​om het project te ondersteunen.

Elk boek is individueel beschilderd met kleurrijke temperaverf, waardoor geen twee exemplaren hetzelfde zijn. Meer dan twintig jaar later heeft Eloísa Cartonera wereldwijd meer dan vijftig soortgelijke uitgeverijen van cartonera geïnspireerd.

Amazoniko: Van recyclers tot stedelijke milieuleiders in Colombia

Het Amazoniko-team verzamelt recycleerbare materialen nadat buurtbewoners geleerd is hoe ze hun afval moeten sorteren en scheiden. Foto: Amazoniko. Gebruikt met toestemming.

Amazoniko is in 2017 ontstaan ​​vanuit een idee dat veel verder gaat dan alleen recycleren. Voor oprichter Daniel Rodríguez Paredes was het probleem niet alleen het afval zelf, maar ook het verlies van alle ecologische, economische en menselijke waarde die aan elk stuk afval verbonden is. “Wanneer een materiaal begraven wordt of op een onjuiste manier wordt afgevoerd, gaat niet alleen een object verloren, maar worden ook water, energie, menselijke arbeid en natuurlijke hulpbronnen verspild”, legde hij uit aan Global Voices in een telefoongesprek. Wat begon als een platform om recyclage van huis uit te vereenvoudigen, is uitgegroeid tot een circulair economiemodel dat burgers, bedrijven, recyclers en verwerkers met elkaar verbindt.

In Colombia werken duizenden recyclers onder informele omstandigheden, vaak zonder contract, sociale zekerheid of erkenning. Geconfronteerd met deze realiteit besloot Amazoniko de mensen centraal te stellen. Het project wil de behoeften begrijpen van degenen die de recyclage ketting dagelijks in stand houden: van huishoudens die milieu-educatie nodig hebben tot recyclers die betere arbeidsomstandigheden en economische stabiliteit wensen. Het platform organiseert inzamelroutes, verbetert de toegang tot kwalitatief hoogwaardige materialen en promoot een ander beeld van de recycler, die niet langer als gemarginaliseerd wordt gezien, maar als een “milieu-adviseur” binnen de gemeenschappen. Naast het verbeteren van inkomen en stabiliteit, stimuleert Amazoniko ook de prestaties van de recyclers door middel van beloningen zoals digitale fooien en microkredieten. 

De menselijke impact van het project komt tot uiting in verhalen zoals dat van Cristian, de eerste recycler van Amazoniko. Hij begon door op de fiets door de stad te rijden om recycleerbaar materiaal te verzamelen en hielp zo, door zijn dagelijkse ervaring, het systeem op te bouwen. Vandaag de dag is hij operationeel directeur van het bedrijf en een van de belangrijkste figuren binnen de organisatie. Voor Daniel laat zijn verhaal zien dat sociale verbondenheid niet alleen draait om het verbinden van kwetsbare mensen met een project, maar ook om het erkennen van hun talenten, het creëren van echte groeimogelijkheden en het waarderen van een beroep dat van oudsher een stigma heeft.

Venezolaanse migranten recycleren om te overleven

Voor veel Venezolaanse migranten in Colombia is recycleren een belangrijk middel geworden om te overleven en economisch te integreren. Colombia herbergt een van de grootste populaties Venezolaanse vluchtelingen en migranten ter wereld; meer dan drie miljoen mensen zijn de afgelopen jaren de grens overgestoken op zoek naar veiligheid, werk en toegang tot basisvoorzieningen. Geconfronteerd met belemmeringen voor het vinden van een formele baan, wenden veel migranten zich tot informeel werk, zoals het inzamelen en verkopen van recycleerbare materialen.

In de zuidoostelijke wijken van Barranquilla, zoals Brisas del Río, biedt recyclage een bron van inkomsten voor zowel Colombiaanse als Venezolaanse gezinnen die in kwetsbare omstandigheden leven. Sinds 2019 heeft de VN-vluchtelingenorganisatie (UNHCR), samen met Pastoral Social Cáritas Barranquilla en met steun van het Italiaanse Agentschap voor ontwikkelingssamenwerking (AICS), programma's uitgevoerd die gericht zijn op het waardiger maken van het werk van milieu-recyclers. Het initiatief omvat training, beschermende uitrusting en ondersteunende diensten voor recyclage-medewerkers en hun gezinnen.

Net als veel andere informele nederzettingen in Colombia, kampt Brisas del Río met aanzienlijke uitdagingen waaronder ontoereikende toegang tot water, sanitaire voorzieningen, transport, gezondheidszorg en onderwijs. In deze context fungeert recyclage niet alleen als een vorm van afvalbeheer, maar ook als een weg naar een beter bestaan, gemeenschapsintegratie en veerkracht voor ontheemde bevolkingsgroepen.

Sinds 2022 hebben 45 recyclers training en veiligheidsmateriaal ontvangen om hun werk effectiever en met minder gezondheidsrisico's uit te voeren. Zoals een deelnemer op de website van het project uitlegde: “Recyclage is nu onze manier om onszelf te onderhouden.” Voor veel Venezolaanse migranten is het inzamelen van recycleerbaar materiaal een essentiële bron van hun dagelijks inkomen in gemeenschappen waar armoede, informele economie en beperkte toegang tot openbare voorzieningen nog steeds wijdverbreid zijn.

In Ecuador zijn 70 procent van de recyclers vrouwen

Recyclage speelt een cruciale, maar vaak ondergewaardeerde en gestigmatiseerde rol in de samenleving, ondanks het feit dat het essentieel is voor de overgang naar een draaiende economie. Mensen die als straatvuilnis-verzamelaars werken – meestal vrouwen – vormen de eerste schakel in de recyclage-ketting. Zij verzamelen en sorteren materialen die direct bijdragen aan de netheid van de stad en het hergebruik van grondstoffen.

In Ecuador werken ongeveer 20.000 mensen als recyclers, waarvan 1.500 georganiseerd zijn via de Nationale Reclycers van Ecuador (Renarec). Deze organisatie verenigt meer dan 50 organisaties die zich inzetten voor afvalvermindering en de bescherming van straatwerkers en recyclers tegen de onzekere arbeidsomstandigheden.

Zoals beschreven door de VN in Ecuador, illustreert de ervaring van Doña Blanca Lara, een recycler in Quito, deze realiteit. Na een leven vol ontberingen en de verantwoordelijkheid voor haar gezin, zijn zij en haar dochter volledig afhankelijk van recyclage voor hun levensonderhoud. Ze verdienen een klein en wisselend inkomen, afhankelijk van het soort materiaal dat ze inzamelen. Ondanks hun bijdrage aan duurzaamheid worden ze geconfronteerd met discriminatie, onveilige arbeidsomstandigheden en beperkte sociale bescherming.

In heel Ecuador delen duizenden recyclers vergelijkbare ervaringen, gekenmerkt door een hoge mate van informaliteit en genderongelijkheid. Hoewel hun werk essentieel is voor afvalbeheer en milieuherstel, blijft het grotendeels onzichtbaar. Dit benadrukt de noodzaak van meer erkenning, institutionele steun en maatschappelijke bewustwording van hun economische en ecologische bijdrage.