Een vrouw verkoopt kralenwerk voor een traditionele Masai-woning. Foto door Cooper Austen. Gebruikt met toestemming.

Door Sydney Leigh Smith en Cooper Austen

Dit bericht maakt deel uit van de Global Voices Spotlight-serie Global crisis, local solutions [en – alle links tenzij anders aangegeven] van mei 2026. De serie zal bestaan uit verhalen over verzet en succesvolle klimaatactie's, inzicht in hoe gemeenschappen in het Globale Zuiden de crisis het hoofd bieden, analyses van wat dit voor toekomstige generaties zou kunnen betekenen, en nog veel meer. Je kunt deze berichtgeving steunen door hier een donatie te doen.

In 2022 kreeg de gemeenschap in Lekiji (Kenia) wettelijke eigendomsrechten op het land dat zij al meer dan zestig jaar bewoonde. Wat daarop volgde, heeft de verhoudingen tussen land, macht en gender binnen de gemeenschap ingrijpend veranderd.

Op 11 juli 2022 reikte Mutahi Kagwe, de toenmalige minister van Volksgezondheid van Kenia, 766 eigendomsakten uit aan inwoners van Lekiji, een herdersnederzetting in het district Laikipia County [nl] in Noord-Kenia. Met één pennenstreek werden honderden herdersgezinnen, die al tientallen jaren illegaal op het land woonden, de wettelijke eigenaren ervan.

Tot aan deze schikking werden de inwoners van Lekiji volgens de Keniaanse grondwet (2010) niet erkend als de rechtmatige bewoners van hun land. Ze beschikten niet over een eigendomsakte en hadden geen formeel bewijs van woonrecht, afgezien van de wegen, scholen en huizen die ze in de afgelopen zestig jaar hadden gebouwd. Postkoloniale landrechten zijn in Kenia nog steeds omstreden, vooral wanneer het formele eigendomsrechten betreft die in strijd zijn met langdurige bewoning.

Een geschiedenis van onteigening en juridische geschillen

Het conflict over landrechten in Laikipia County vindt zijn oorsprong in de periode rond de Mau Mau-opstand [nl]. In 1960 wees een blanke boer uit het koloniale tijdperk kleine stukken land toe aan zijn voormalige arbeiders, die daar een veeteeltnederzetting stichtten met ongeveer driehonderd gezinnen. Deze regelingen zijn nooit vastgelegd in de vorm van wettelijk erkende eigendomsbewijzen.

In de jaren daarna kwam hetzelfde stuk grond via wat bewoners omschrijven als een reeks “corrupte transacties” in handen van een particuliere eigenaar, Nigel Trent. Begin jaren 2000 begon Trent met uitzetting te dreigen.

De vordering van Trent was gebaseerd op formeel eigendomsrecht. Dat eigendomsrecht vloeide echter voort uit een koloniale grondoverdracht waarvan veel postkoloniale rechtsgeleerden zouden beweren dat deze geen legitieme oorspronkelijke eigendomstitel had. Het geschil riep daarom een diepere, juridische vraag op over de relatie tussen formele eigendomsrechten en historische onteigening.

In 2012 vaardigde de Hoge Raad van Nakuru [nl], naar aanleiding van een verzoekschrift van Trent, een uitzettingsbevel uit tegen meer dan 400 Lekiji-gezinnen. De bewoners kregen 90 dagen de tijd om het terrein te verlaten, op straffe van vervolging. In de uitspraak werd het juridische gewicht van de formele eigendomstitel bevestigd en werd een verzoek om opschorting van de uitzetting afgewezen, waarbij werd benadrukt dat de geregistreerde eigenaar het recht had om “de vruchten van het vonnis te plukken”.

In de afgelopen vijftig jaar had de gemeenschap op dit land een sociaal en economisch leven opgebouwd. Weggaan was geen haalbare optie.

De gemeenschap verzette zich, met steun van ngo’s zoals IMPACT Kenya. Ze wisten het uitzettingsbevel uit te stellen en gebruikten die tijd om via juridische wegen hun land terug te vorderen.

De rechtbank stelde de zaak voor als een conflict met ‘botsende’ rechten. De bewoners voerden aan dat uitzetting aanzienlijke schade zou veroorzaken, waarbij zij wezen op hun woningen, scholen en langdurige vestiging. De rechtbank concludeerde echter dat de eigenaar grotere schade zou lijden als hem het bezit zou worden ontzegd.

Het conflict reikte verder dan de gerechtelijke procedures. Tussen 2012 en 2022 werden gewelddadige confrontaties tussen politie en leden van de gemeenschap een vast onderdeel van het dagelijks leven. Leiders van de gemeenschap zetten rondom het gebied een verdedigingssysteem op dat 24 uur per dag bemand was. Een inwoner vertelde dat in 2020 twee leden van de gemeenschap tijdens confrontaties met de politie waren omgekomen.

Schikking en gerechtelijke afwikkeling

Het geschil werd uiteindelijk opgelost door tussenkomst van de staat en niet door gerechtelijke erkenning van gewoonterecht [nl].

In eerdere rechterlijke uitspraken was al voorrang gegeven aan formele eigendomstitels boven langdurig bewoning, zelfs wanneer gemeenschappen aantoonden dat zij bij uitzetting mogelijk aanzienlijke schade zouden lijden.

In 2022 kocht de Keniaanse regering het land van Trent en droeg het eigendom over aan de Lekiji-gemeenschap, waarbij het werd verdeeld onder ongeveer 300 huishoudens. Elk huishouden kreeg ongeveer 2,25 acre [0,91 ha] toegewezen.

Deze uitkomst weerspiegelt een bredere trend in Land Governance [nl], waarbij de staat concurrerende aanspraken oplost door middel van aankoop en herverdeling, in plaats van een definitief oordeel te vellen over de rechtmatigheid van historisch eigendom.

Voor inwoners als Eunice Amira was de impact zeer persoonlijk. Ze werd geboren in 1980 en had haar hele leven als illegaal bewoonster geleefd. Ze zag hoe haar familie in Nakuru en Nairobi herhaaldelijk in juridische strijd verwikkeld raakte, wat hen financieel uitputte en haar gevoel van identiteit en verbondenheid vormde. Toen de eigendomsakten werden afgegeven, vertelde ze aan het Kenya News Agency dat ze zich als ‘herboren’ voelde. Ze voegde eraan toe dat “sommigen zijn gestorven in hun pogingen om hetzelfde te bereiken”.

Het regeringsbesluit bood gezinnen die al lange tijd buiten formele eigendomssystemen hadden geleefd rechtszekerheid en erkenning.

Vrouwen heten bezoekers welkom in hun gemeenschap met een traditionele dans. Foto door Cooper Austen. Gebruikt met toestemming.

Vrouwen, land en economische transformatie

Hoewel de uitspraak van 2022 de kwestie van het eigendom heeft opgelost, heeft het gebruik van de grond geleid tot verdere veranderingen binnen de gemeenschap.

Lekiji is nog steeds een patriarchale samenleving, waar mannen van oudsher inkomensgenererende activiteiten zoals landbouw en veeteelt voor hun rekening nemen, terwijl vrouwen de huishoudelijke taken op zich nemen. Deze economische structuren staan onder toenemende druk. Zoals Fardosa Hassan, medewerker gemeenschapsvoorlichting bij het naburige Mpala Research Center en inwoner van Lekiji, uitlegde, bieden traditionele bestaansmiddelen vaak onvoldoende inkomen of zekerheid op de lange termijn. Als gevolg daarvan vertrekken veel jongeren op zoek naar werk, onderwijs en meer kansen.

Als reactie hierop hebben lokale leiders de economische rol van vrouwen versterkt.

Na de landverdeling werd vijf hectare uitsluitend aan vrouwen toegewezen voor het opzetten van inkomensgenererende activiteiten. Dit is minder dan 0,5 procent van het totale landareaal van Lekiji, maar het is een speerpunt voor economische diversificatie geworden.

De vrouwen uit de gemeenschap hebben op dit land verschillende projecten opgezet. Ze verkopen kralenwerk aan toeristen die de nabijgelegen natuurreservaten bezoeken. Ze bouwden een gastenverblijf waar bezoekers kunnen overnachten en de lokale levenswijze kunnen ervaren. Ze verbouwen fruit en groenten voor de verkoop op lokale markten. Ze hebben een waterput op zonne-energie aangelegd voor irrigatie. Daarnaast runnen ze een kippenboerderij, waar ze eieren en vlees produceren voor zowel eigen consumptie als de verkoop.

Volgens Hassan “bieden deze activiteiten vrouwen een flexibele bron van inkomsten waarover zij zelf de volledige zeggenschap hebben”, waardoor vrouwen kunnen voorzien in de behoeften van hun gezin, zoals schoolgeld, voedsel en gezondheidszorg. Ze benadrukte dat deze initiatieven vrouwen ook de kans bieden om vaardigheden op het gebied van design, marketing en bedrijfsvoering te ontwikkelen, wat hun economische participatie op de langere termijn ondersteunt.

Kinderen uit de Lekiji-gemeenschap na school op weg naar huis. Foto door Cooper Austen, Laikipia County, Kenia, maart 2026. Gebruikt met toestemming.

Machtsverschuivingen binnen de gemeenschap

De gevolgen reiken verder dan alleen het inkomen.

De toegang tot eigen financiële middelen heeft de dynamiek binnen huishoudens veranderd. Vrouwen die voorheen weinig economische zelfstandigheid hadden, hebben nu meer zeggenschap over de besluitvorming. Sommigen zijn erin geslaagd om moeilijke relaties te doorstaan of te beëindigen. Anderen zijn binnen de gemeenschap gebleven, maar hebben nu meer onafhankelijkheid.

De Lekiji-rechtszaak illustreert een bredere juridische en maatschappelijke dynamiek. Formele grondrechten vormen de basis, maar de verdeling van toegang en zeggenschap bepaalt hoe die rechten de machtsverhoudingen binnen gemeenschappen hervormen.

Deze veranderingen weerspiegelen een bredere verschuiving in de manier waarop grondrechten op lokaal niveau functioneren. Wettelijk eigendom vormt de basis. De verdeling van toegang en zeggenschap bepaalt hoe die basis wordt benut.

Vooruitblik

Gemeenschappen zoals Lekiji blijven te maken hebben met de gevolgen van klimaatverandering, een veranderend natuurbeschermingsbeleid en veranderende economische omstandigheden. Deze factoren hebben gevolgen voor zowel de bestaansmiddelen als de stabiliteit op de lange termijn.

Het veiligstellen van landrechten was één aspect van kwetsbaarheid dat werd aangepakt.

De uitdaging op de langere termijn is de manier waarop die rechten worden uitgeoefend, met name in situaties waarin wetgeving alleen niet voldoende is geweest om de gevolgen van onteigening op te lossen.

In Lekiji is een grotere deelname van vrouwen aan het economische leven een onderdeel van dat proces geworden. Voor postkoloniale gemeenschappen is eigendom slechts één aspect van rechtvaardigheid. Wie van het land profiteert, kan uiteindelijk bepalen of gemeenschappen er kunnen blijven wonen.