Schuilplaatsen voor ontheemden met tussen de tenten een geïmproviseerde toiletvoorziening. Foto van de auteur, gebruikt met toestemming.

Door Marwa Rommaneh

In de vroege ochtenduren, wanneer op scholen eigenlijk voorbereidingen moeten worden getroffen voor de komst van leerlingen, liggen de schoolpleinen vol met mannen die op de grond slapen. De drukte begint al voor zonsopgang en, beetje bij beetje, vormen zich rijen voor de sanitaire voorzieningen. Scholen in Gaza zijn geen onderwijsinstellingen meer, maar omgevormd tot opvangcentra voor ontheemden, waar honderden gezinnen in één gemeenschappelijke ruimte verblijven.

In de eerste week van de oorlog in Gaza [en – alle links tenzij anders aangegeven] sinds oktober 2023 meldde de UNRWA (de organisatie van de Verenigde Naties voor hulpverlening aan Palestijnse vluchtelingen in het Nabije Oosten) dat ongeveer 218.600 ontheemden onderdak hadden gevonden in 92 van zijn scholen verspreid over de Gazastrook. Vele anderen zochten hun toevlucht in openbare scholen en andere gebouwen. Na verloop van tijd liepen deze aantallen op en werd overbevolking een vast onderdeel van het dagelijks leven.

In omgevingen als deze besef je al snel dat er iets fundamenteels is veranderd: voor privacy is in het dagelijks leven geen plek meer.

Een ononderbroken collectief scenario

Alles wat vroeger thuis plaatsvond, speelt zich nu af in het openbaar. Koken, wassen, uitrusten en dagelijkse bezigheden vinden allemaal plaats in één gemeenschappelijke ruimte en in het zicht van iedereen. Er zijn geen kamers, geen deuren om te sluiten en geen hoekjes waar je je een moment kunt terugtrekken. Hier leef je niet gescheiden van elkaar, maar in voortdurende verwevenheid met anderen. De dagelijkse beslommeringen van een gezin maken deel uit van een ononderbroken, collectief scenario.

Die beperkte ruimte en voortdurende verwevenheid ontneemt mensen ook de mogelijkheid om, al is het maar even, een moment alleen te zijn. Stilte wordt zeldzaam en rustmomenten zijn een precair genot, alsof het een tijdelijke onderbreking is op een plek die geen stabiliteit biedt.

Tijdens mijn betrokkenheid bij poliovaccinatiecampagnes in Gaza, waar ik me bezighield met gegevensinvoer en ondersteuning in het veld, bleef mijn ervaring niet beperkt tot het administratieve deel. Ik werd dagelijks geconfronteerd met deze realiteit. Om de kinderen te bereiken, moest ik me een weg banen door overvolle ruimtes. Ik werkte in omgevingen die geen enkel comfort of privacy boden. Er was geen speciale ruimte voor persoonlijke ontmoeting of zorg. Elke handeling vond plaats in dicht bevolkte omgevingen temidden van de dagelijkse hectiek.

Na verloop van tijd is verlies van privacy geen onbelangrijk detail meer, maar integraal onderdeel van hoe de realiteit van het leven wordt ervaren. De dagelijkse levensomstandigheden worden blootgelegd, gedeeld met anderen en zijn voortdurend zichtbaar. Niets is meer ‘privé’ in de zin waarin het vroeger werd opgevat.

Moeilijkheden van het dagelijks leven

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en VN-kinderrechtenorganisatie UNICEF [nl] hebben gewezen op toenemende gezondheidsklachten van kinderen in Gaza. Het is heel moeilijk om gezondheidszorg te verlenen en met beperkte middelen vaccinatiecampagnes uit te voeren in overbevolkte gebieden.

In deze context is ‘overbevolkt’ niet slechts een omschrijving van de situatie. Overbevolking wordt een toestand die alles bepalend is voor de verplaatsingen, communicatie en zelfs zorgverlening. Elk klein detail wordt beïnvloed door het gebrek aan ruimte en de hoge bevolkingsdichtheid. Hierdoor worden zelfs de eenvoudigste taken gecompliceerd.

Tenten en schuilplaatsen voor ontheemde gezinnen in Gaza. Foto door de auteur, met toestemming gebruikt

Kinderen hebben iedere dag te maken met deze realiteit, vaak zonder dat ze die volledig begrijpen of zich eraan kunnen aanpassen. Er is geen ruimte om gewoon te spelen en de omgeving biedt geen gevoel van veiligheid of geborgenheid. Voor kinderen met een beperking zijn de uitdagingen nog groter, omdat ze moeten leven in omstandigheden die niet aansluiten bij hun basisbehoeften.

Uit schattingen van kinderrechtenorganisatie Save the Children [nl] blijkt dat in 2024 in Gaza maandelijks ongeveer 475 kinderen verwondingen opliepen die tot blijvende invaliditeit kunnen leiden, zoals het verlies van ledematen, gehoorverlies en ernstig oogletsel. In overbevolkte omgevingen maken fysieke beperkingen het dagelijks leven nog moeilijker, aangezien zelfs de meest elementaire voorwaarden voor veiligheid en privacy ontbreken.

Na de oorlog: een ongewijzigde realiteit

Ondanks dat er wordt gesproken van ‘na de oorlog’ lijkt er in de opvangcentra voor ontheemden maar weinig veranderd te zijn. Er is nog steeds sprake van overbevolking en beperkte levensruimte. Het dagelijks leven verloopt volgens dezelfde routines waarin geen ruimte is voor privacy. Je kunt niet spreken van een echte terugkeer naar huis. Ook zijn er geen alternatieven die ook maar enig comfort bieden. Mensen leven nog steeds in dezelfde omstandigheden die, ondanks hun hardheid, gewoon zijn geworden.

In deze realiteit is ‘na de oorlog’ geen nieuwe fase, maar een voortzetting van wat eraan voorafging. Dezelfde rijen, dezelfde gemeenschappelijke ruimtes en hetzelfde gevoel dat het leven voortdurend in het volle zicht van anderen wordt geleefd. Alsof de tijd heeft stilgestaan op het moment van ontheemding, zonder dat mensen een echte kans hebben gekregen om ook maar iets van hun vroegere leven terug te krijgen.

Deze voortzetting betekent niet alleen dat de omstandigheden ongewijzigd blijven, maar ook dat ze diep geworteld raken. Op de lange termijn zal het gebrek aan privacy niet langer van tijdelijke aard zijn, maar een permanente toestand worden die de manier waarop mensen zich tot de ruimte en tot zichzelf verhouden, opnieuw zal definiëren.

Wat verliezen we als onze privacy verdwijnt?

Ontheemding betekent niet alleen het verlies van je huis, maar ook van je hele levensstijl, van de ruimte die ooit de kleine details van het dagelijks leven herbergde en mensen het simpele gevoel van geborgenheid gaf dat een stukje van hun leven alleen van hen was.

In opvangcentra voor ontheemden verblijven mensen niet alleen op tijdelijke locaties, maar leven ook in een nieuwe realiteit die wordt gekenmerkt door voortdurende overbevolking. Na verloop van tijd is het gebrek aan privacy niet langer tijdelijk, maar een vast onderdeel van het dagelijks leven geworden – een realiteit die de verhouding tussen mensen onderling, de ruimte en het leven zelf ingrijpend verandert.

Hier verdwijnen niet alleen muren, maar ook grenzen die het leven ooit haar eenvoudigste betekenis gaven. De mogelijkheid een plek, hoe klein ook, voor jezelf te hebben, waar niemand toekijkt.