Screenshot van video ‘British Parliament debates ‘illegal migration bill’ geüpload naar YouTube door Al Jazeera English. Citaatrecht

Een controversiële “one in, one out” overeenkomst tussen het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk dat gedwongen terugkeer van mensen die aankomen in kleine bootjes linkt aan de wettelijke toelatingen, krijgt felle kritiek van de Verenigde Naties’ mensenrechtenexperts. In een brief van begin februari 2016 benadrukten de experts de gedocumenteerde gevallen van mensen die oorlog, geweld, en mensenhandel hebben ontvlucht (inclusief uit Sudan en Gaza) en die vervolgens in detentie werden geplaatst en onderworpen werden aan geweld voordat ze, in lijn met de overeenkomst, terug werden gestuurd naar Frankrijk.

De experts zeggen dat de proef, die als doel heeft de irreguliere migratie over het Kanaal te verminderen, de asielzoekers als “pakketjes, niet mensen” behandelt en het risico vergroot dat het individuele mensenrecht een product wordt waar mee kan worden gehandeld door de landen voor politieke gelegenheid.

Een deal gebouwd op uitwisseling, niet bescherming

Onder de Brits-Franse “one in, one out” regeling kunnen mensen die arriveren in het VK met kleine bootjes, en die geselecteerd worden voor terugkeer, naar Frankrijk worden teruggestuurd. In ruil daarvoor heeft het VK er mee ingestemd een gelijk aantal mensen toe te laten uit Frankrijk die via aangewezen, veilige routes zijn gereist. 

Het internationaal recht voor asielzoekers identificeert het recht om asiel te zoeken als een individuele bevoegdheid, gebaseerd op persoonlijk risico en vervolging, niet als een onderhandelbaar quotum of boekhoudingsactiviteit.

De schriftelijke zorgen van de negen VN mensenrechtenexperts — inclusief speciale rapporteurs — beschrijven gevallen waar mensen die aan het wachten waren op uitzetting vastgehouden werden vóór de deportatie, en roepen vragen op over de willekeurige selectiecriteria en geschiktheid. De brief waarschuwt dat het proces zelf “kan uitmonden in een wrede, onmenselijke en mensonterende behandeling.”

Meldingen van geweld tijdens uitzettingen

Rechtenorganisaties hebben ook zorgwekkende behandelingen gedocumenteerd tijdens de detentie en uitzetting. Een gezamenlijk statement van verschillende steungroepen voor asielzoekers stelt vast dat mensen met een verleden van marteling, mensenhandel of zwaar geweld, worden vastgehouden in centra die lijken op gevangenissen. Verder zijn ze enorm beperkt in hun handelingen, worden ze gescheiden van elkaar en ervaren ze geweld tijdens hun voorbereidingen tot uitzetting. Voor de overlevers van trauma vormen zulke omstandigheden een risico voor hertraumatisering en het verergeren van geestelijke gezondheidsproblemen.

Een rapport van een steungroep omschrijft gevallen waar de overlevers van marteling en extreem geweld in uitzettingsprocedures worden gedwongen zonder voldoende bescherming. Het gaat hier onder andere over mensen uit conflictgebieden zoals Sudan en de Gazastrook, waar oorlog en genocide ervoor hebben gezorgd dat miljoenen zijn ontheemd.

De stem van de maatschappelijke organisaties

Maatschappelijke organisaties in het VK en Frankrijk hebben vliegmaatschappijen en bedrijven die betrokken zijn bij uitzettingsvluchten opgeroepen om hun rol in de plannen te heroverwegen. In afgestemde brieven hebben 28 NGO's de vervoerders opgeroepen te stoppen met het coördineren van de, wat zij noemen “wrede en gedwongen”, uitzettingen, en ze benadrukken de aanwezigheid van overlevenden van mensenhandel en moderne slavernij.

Een woordvoerder voor een rechtencoalitie is van mening dat het beleid “een mensonterende wijze is om mensen te behandelen die hier komen om veiligheid te zoeken na oorlog en vervolging,” en dat het systeem in werkelijkheid mensen verhandelt om politieke doelen te behalen in plaats van rechten te beschermen.

Wettelijke en ethische vragen

Overheden die de overeenkomst implementeren beweren dat het in overeenstemming is met binnenlands- en internationaal recht, en gevaarlijke overtochten kan voorkomen. Echter stellen rechtenorganisaties zich de vraag of essentiële beschermingen wel worden gehandhaafd, en of adequate analyses over beschermingsbehoeften wel zijn uitgevoerd.

VN-experts hebben beide overheden gedetailleerde vragen gesteld over de ongepubliceerde aspecten van de proef, bijvoorbeeld over hoe beslissingen gemaakt worden, wie wordt teruggestuurd, en welke bescherming er bestaat voor het voorkomen van verdere refoulement — dat wil zeggen de terugkeer van mensen naar plekken waar ze in gevaar kunnen zijn.

Wat dit betekent voor universele rechten

Waneer asielbeleid wordt gestructureerd rond bilaterale uitwisselingen in plaats van individuele behoeften tot bescherming, zeggen critici dat het hele concept van universele mensenrechten zwakker wordt. De waarschuwingen van de VN-experts en de reacties uit de maatschappelijke organisaties wijzen op een breder debat over de vraag of zulke proeven de geest van het Vluchtelingenverdrag uit 1951, en soortgelijke verplichtingen rond mensenrechten, respecteren.

Omdat de Brits-Franse regeling vooralsnog doorgaat zullen er vragen blijven komen over hoe ver landen kunnen gaan in het balanceren van migratiehandhaving met de verplichtingen om de waardigheid en rechten van diegenen die asiel zoeken te beschermen. Als zulke bescherming afhankelijk wordt van politieke uitwisseling, dan kan het recht op asiel hervormd worden tot een boekhoudkundige inschrijving in plaats van een onschendbaar individueel recht.