Afbeelding: Liz Carrigan en Safa, met visuele elementen van Yiorgos Bagakis, Alessandro Cripsta en La Loma. Gebruikt met toestemming.

Dit artikel is geschreven door Safa in het kader van de serie ‘Digitized Divides’ en eerder gepubliceerd op tacticaltech.org. Een aangepaste versie is opnieuw gepubliceerd door Global Voices op basis van een inhoudelijk partnerschap.

Als mensen het hebben over ‘natuurlijk’ versus ‘kunstmatig’ gaat men er vanuit dat technologie onder kunstmatig valt, maar de materialen en mineralen waar het van gemaakt is, komen uit de grond en zijn door vele mensenhanden gegaan.

Wat betekent eigenlijk ‘natuurlijk'? “De overgang naar een duurzame energievoorziening van de wereld is niet mogelijk zonder die mineralen”, aldus humanist, leider en spreker Kave Bulambo in haar toespraak in 2024. “Zodra je er dieper induikt en dit complexe geheel probeert te begrijpen, wordt duidelijk dat achter deze blinkende Big Tech beweging een wereld van uitbuiting schuilgaat; uitbuiting van mannen, vrouwen en zelfs kinderen die werken in de kobaltmijnen in de Democratische Republiek Congo”.

Je kunt de impact die het creëren van nieuwe technologie heeft op het milieu niet loskoppelen van de mensenrechtenschendingen die hiermee gepaard gaan. Siddarth Kara, een onderzoeker op het gebied van moderne slavernij, bespreekt de milieugevolgen van de kobaltmijnindustrie: “Er zijn miljoenen bomen gekapt, de lucht rondom de mijnen is heiig van het stof en gruis en het water is verontreinigd door het giftige afvalwater afkomstig uit het mijnproces.

Kobalt en ‘groene’ energie

Kobalt is een steen met een bijna buitenaardse blauwe kleur. Het wordt al eeuwenlang gebruikt in de kunst, maar is tegenwoordig ook onmisbaar geworden voor het produceren van oplaadbare batterijen, zoals die je in je smartphone, laptop en elektrische auto bijvoorbeeld vindt. Kobalt is slechts één van de natuurlijke grondstoffen waarmee de ‘revolutie van groene energie’ wordt gevoed. Maar deze belangrijke steen kan giftig zijn bij aanraking en inademing, zeker in hoge doseringen.

Er zijn grote afzettingen van kobalt gevonden in Congo, meer dan 70 procent van de totale wereldvoorraad. Om de schadelijke effecten van kobaltmijnbouw in de Democratische Republiek Congo te begrijpen, is het noodzakelijk ook naar haar koloniale geschiedenis te kijken. De erfenis van de voortdurende grondstoffenexploitatie in het land, welke zelfs na de officiële onafhankelijkheid in 1960 nog werd voortgezet, bepaalt mede hoe de huidige Congolese mijnbouwindustrie eruitziet. In het zuiden van Congo ligt de stad Kolwezi, die tijdens de Belgische overheersing werd gebouwd met een ‘apartheid’-systeem van stedelijke segregatie en waar je nu vele grote groeves vindt, in en rondom de stad.

Zowel multinationals met vergunningen als ambachtelijke mijnwerkers zijn actief in de kobaltmijnbouw in Congo, hoewel het leeuwendeel in de regio nu uit industriële mijnen bestaat. ‘Artisanale’ kleinschalige mijnbouw (ASM) is nog steeds wijdverspreid, met duizenden informele mijnwerkers die onder gevaarlijke omstandigheden kobalt met de hand winnen. Kara beschrijft hoe deze zogenaamde ‘artisanale delvers’, waaronder kinderen, kobalt winnen: “Het is onderaan de productieketen, waar bijna al het kobalt van de wereld vandaan komt, een horrorshow.

Wat zie je voor je als je denkt aan ‘ambachtelijk'? Waarschijnlijk geen handarbeiders die delven onder gevaarlijke, vaak giftige omstandigheden en ofwel hoofdverantwoordelijke zijn voor het familie-inkomen of in kleine groepjes werken om mineralen te winnen voor commerciële verkoop. ‘Ambachtelijk’ doet denken aan kleinschalig en handgemaakt, wat in zekere zin klopt voor deze ‘artisanale delvers’. Maar de term ambachtelijk roept eerder het beeld op van een karakteristieke lokale boerenmarkt of handgemaakte traditionele kaas of zeep, dan dat van kinderen en volwassenen die met hun blote handen, terwijl er een geweer op ze wordt gericht, giftige stenen uit de grond graven.

De term vindt zijn oorsprong deels in het gebrek aan technologie, aangezien het om individuen gaat die afzettingen delven die niet rendabel zijn of onveilig, of anderszins ongeschikt voor grootschalige mijnbouwbedrijven. Toch is deze artisanale mijnbouw verre van kleinschalig. Wereldwijd zijn meer dan 100 miljoen mensen hierbij betrokken of voor hun inkomen hiervan afhankelijk. Hoewel het verantwoorder lijkt dan industriële mijnbouw, die bekend staat om de vele mensenrechtenschendingen, ontbreekt het bij de informele mijnbouw aan voorzorgsmaatregelen voor het milieu en de arbeiders, als ook bescherming van vrouwen- en kinderrechten.

In Kolwezie is deze vorm van mijnbouw zeer gebruikelijk, met name in gebieden waar mensen door grootschalige mijnbouwprojecten gedwongen moesten verhuizen. Ondanks de pogingen om de mijnbouwsector te formaliseren, blijft de informele mijnbouw bestaan, alsmede de berichten over ‘creuseurs’ (zgn. delvers, zoals ze lokaal genoemd worden) die onder hun huizen blijven graven of op nieuwe illegale plekken buiten de officiële grenzen van de mijnen. Zoals één mijnbouwer, Edmond Kalenga, zei: “De mineralen bewegen zich als een slang, door het dorp glijdend. Je hoeft alleen maar de slang te volgen”. 

‘Bloedkobalt’

Een rapport van Amnesty International uit 2022 beschrijft in detail verschillende casestudies van mensenrechtenschendingen op drie verschillende plekken waarbij, gestaafd met officiële documenten, satellietbeelden en interviews met voormalige bewoners, vastgesteld werd dat mensen gedwongen uit hun huis waren gezet vanwege mijnbouw in het kader van de energietransitie. Gedwongen huisuitzettingen vormen een fundamentele inbreuk op mensenrechten en leiden tot verlies van inkomen en andere mensenrechten, zoals toegang tot basisvoorzieningen waaronder gezondheidszorg en onderwijs. De gedwongen uitzettingen vonden plaats in het kader van de inspanningen van de overheid om de mijnbouwindustrie te formaliseren en werden uitgevoerd in samenwerking met mijnbouwbedrijven. Mensen die dichtbij de vervuilde mijnen wonen, worden blootgesteld aan ernstige gezondheidsrisico's. Het mijngebied in de Democratische Republiek Congo staat op de lijst van de tien meest verontreinigde gebieden van de wereld. Uit onderzoek blijkt dat er een verband is tussen zware metalen zoals kobalt en aangeboren afwijkingen bij de geboorte; er werd ook een hoge concentratie kobalt in de urine van kinderen gevonden.

Naast de genoemde mensenrechtenschendingen is de eindeloze schade aan het milieu en de gezondheid ook met elkaar verbonden; denk aan zaken als biodiversiteitsverlies, vervuiling (van lucht, bodem, water) en de sociaaleconomische gevolgen van onzekerheid over je baan, geweld en inkomstenverlies. Deze invloeden leiden weer tot andere problemen zoals een gedwongen verhuizing, gendergerelateerd geweld, en de erosie van culturele kennis. Diamant is niet het enige conflictmineraal: het moge duidelijk zijn dat kobalt behoort tot de groep van vele andere mineralen die gewonnen worden onder mensonterende omstandigheden, en met verwoestende gevolgen.

Bedrijven zoals Tesla die lithiumbatterijen maken, reageren af en toe op de vraag vanuit de maatschappij naar een transparante productieketen. Maar door de toegenomen behoefte aan kobalt moeten bedrijven die batterijen produceren ook gaan letten op ethische zaken en mensenrechtenzaken in de gehele leveringsketen. Alphabet (het moederbedrijf van Google), Apple, Dell, Microsoft en Tesla zijn allemaal beschuldigd van het inkopen van kobalt dat gewonnen is door gedwongen arbeid, en hebben bewust hun afhankelijkheid van kinderarbeid en van diegene die onder extreme armoede leven, verborgen.

Hoewel het Amerikaanse gerechtshof vaststelde dat bedrijven die van leveranciers inkopen niet verantwoordelijk zijn voor de gang van zaken bij deze leveranciers, zijn er opnieuw twijfels geuit over Apple. “Eén van de grote paradoxen van de digitale tijd is dat sommige van de rijkste en meest innovatieve bedrijven van de wereld hun succesvolle apparaten op de markt kunnen brengen zonder dat ze hoeven aan te tonen waar ze de grondstoffen voor de onderdelen vandaan halen”, zegt Emmanuel Umpula, directeur van ngo Afrewatch (Africa Resources Watch).

Het Europese Parlement heeft ingestemd met een wet die grote bedrijven verplicht om gepaste zorgvuldigheid (due diligence) toe te passen en rekening te houden met mensenrechten en milieu – een stap vooruit in het proces om bedrijven ook verantwoordelijk te stellen als hun leveranciers rechten schenden. Maar de productieketens zelf vertellen niet altijd een betrouwbaar verhaal. Bijvoorbeeld bij kobalt wordt kindvrije kobalt soms in de raffinaderij gemengd met kobalt dat verkregen is door kinderarbeid, waardoor het onmogelijk wordt om het nog te traceren. En daarnaast betekent kindvrije kobalt niet dat het vrij is van uitbuiting en schokkende omstandigheden. Lees meer achtergrondinformatie over gepaste zorgvuldigheid en aansprakelijkheid binnen de mijnbouwsector in Congo in de aanbevelingen van The Carter Center.

Onze energieconsumptie zal met nieuwe ontwikkelingen als ChatGTP, cryptogeld en sneller internet alleen maar toenemen. Eén onderzoeker stelde vast dat het energieverbruik van AI om een plaatje te maken gelijk staat aan de energie die het kost om je smartphone op te laden. Uit een rapport van Goldman Sachs, een multinationale beleggingsmaatschappij, blijkt dat één keer iets opzoeken met AI tien keer meer elektriciteit kost dan een gewone zoekopdracht. Zowel Google als Microsoft hebben zelf gerapporteerd dat hun koolstofuitstoot vanwege AI is gegroeid. Nu water- en voedselschaarste, naast steeds verdere opwarming van het klimaat, serieuze bedreigingen voor de wereld zijn, rijst de vraag: hoe lang kan de planeet deze systemen nog dragen? Als we echt kritisch kijken naar de natuur die onze schermpjes laten draaien, zullen we de giftige gevolgen zien die het heeft voor mensen en op de planeet.