Masina op weg naar Ndjili, Kinshasa, DRC. Foto door Kaysha via Unsplash. Licentie: Unsplash license.

Door Caroline Alessia Jarjou, Master in Ontwikkelingseconomie aan de Universiteit van Florence.

„Als we zwijgen, zal Congo binnenkort van de kaart verdwijnen”, zei François Kaserake Kamate in een interview met Global Voices. Voor Kamate, een klimaat- en mensenrechtenactivist uit het oosten van de Democratische Republiek Congo (DRC), betekent zwijgen het verdwijnen van gemeenschappen, bestaansmiddelen en menselijke waardigheid in een conflict dat de wereld grotendeels heeft genegeerd. Kamate zet zich al 13 jaar in voor geweldloze bewegingen voor gerechtigheid en verantwoording, vaak met groot persoonlijk risico.

Congo is een van de landen met de grootste rijkdom aan grondstoffen ter wereld, maar de bevolking behoort nog steeds tot de armste. Voor Kamate vormt deze paradox de kern van het conflict: “Onze natuurlijke hulpbronnen zijn een vloek geworden.” Mineralen die essentieel zijn voor mondiale toeleveringsketens en worden gebruikt in telefoons, elektrische auto’s en batterijen, leiden tot gewapend geweld in plaats van ontwikkeling. Deze “grondstoffenvloek” wordt in stand gehouden door een verwoestende vicieuze cirkel van corruptie, etnische verdeeldheid uit het koloniale tijdperk en de normalisering van geweld en ontginning van grondstoffen, waaronder illegale mijnbouw, bloedbaden en onderdrukking door de staat.

Geweldloosheid in een gemilitariseerde werkelijkheid

In deze gewelddadige omgeving is activisme in de DRC geen gangbare keuze. Kamate legde uit:

Mensen vinden activisten zoals wij nutteloos en misleidend. We leggen kilometers te voet af met eenvoudige boodschappen, en mensen snappen niet waarom we problemen proberen op te lossen waar wij niet verantwoordelijk voor zijn.

Gezien de directe dreiging van geweld, kinderarbeid en corruptie sloten veel jongeren van Kamates generatie zich aan bij de milities om hun grondstoffen, land en families te beschermen. Hij koos echter voor een andere weg. Hij zei:

Ik was bezorgd over geweld, oorlog en de vicieuze cirkel van sociale onrechtvaardigheid. Ik wilde een geweldloze weg inslaan omdat ik geloofde in vreedzame strategieën om het paradigma te veranderen.

Kamate voegde hieraan toe:

Maar in de DRC wordt activisme als een bedreiging gezien. Zodra we de waarheid vertellen en onze rechten opeisen, beschouwen ze ons als vijanden. Het verbaasde me echt dat de nationale veiligheidstroepen besloten onze kameraden te doden tijdens onze vreedzame protesten.

Deze onderdrukking zorgt voor wijdverbreide angst onder de burgerbevolking. Kamate legde uit: „Vaak zijn mensen bang om mee te doen aan onze acties, omdat ze bang zijn hun huis of baan te verliezen, gearresteerd of gemarteld te worden, of zelfs hun leven te verliezen.”

In de loop der jaren is Kamate talloze keren gearresteerd, moest hij verhuizen naar Kinshasa en verloor hij zelfs zijn baan als docent.

De drie pijlers van geweld

Dergelijke intimidatietactieken maken deel uit van een bredere strategie die machthebbers hanteren om de macht te behouden. Kamate beschrijft onwetendheid, armoede en corruptie als de drie pijlers waarop politici en het aanhoudende geweld steunen. Hij legde uit:

Ze willen dat mensen niet weten wat hun rechten zijn, te arm zijn om groot te denken, en daardoor makkelijker om te kopen zijn.

Onder deze omstandigheden raakt overleven verweven met politieke gehoorzaamheid. Veel burgers accepteren geld om politieke agenda’s of protesten te steunen, of zelfs om zich tegen activisme uit te spreken, uit economische wanhoop, waardoor ze een systeem versterken dat gedijt op afhankelijkheid. Deze interne pijlers worden versterkt door externe actoren wier belangen meer gebaat zijn bij instabiliteit dan bij verandering.

De internationale gemeenschap en mondiale verantwoordelijkheid

Ondanks de decennialange aanwezigheid van ngo’s op hoog niveau heeft bewustwording op zich niet geleid tot wezenlijke verandering. Hoewel uitgebreid is gedocumenteerd dat milities en staatsstrijdkrachten burgerrechten schenden, dat gewapende groeperingen opereren in het belang van multinationals en dat buurlanden hen financieren en steunen om toegang te krijgen tot grondstoffen, hebben ngo’s en de internationale gemeenschap vaak moeite om de onderliggende oorzaken en het structurele geweld aan te pakken. Kamate legde uit:

Wanneer projecten door internationale organisaties worden uitgevoerd, wordt er geen rekening gehouden met de waarden, de mening van de lokale bevolking of de gemeenschappen. Daarom is het erg moeilijk om positieve resultaten te boeken, en mislukken de meeste van deze projecten.

Deze kloof weerspiegelt een breder patroon in ontwikkelings- en hulpverleningspraktijken, dat bekendstaat als ‘witte redderscomplex’, waarbij externe oplossingen en belangen de lokale behoeften, kennis en zeggenschap overschaduwen.

Kamate omschrijft dit als ‘performatieve veroordeling’: ‘Ze veroordelen het alleen op sociale media, radio en televisie, maar ze doen er niets aan. Ze luisteren niet naar ons.’

Door deze kloof tussen kennis en actie blijven uitbuiting en geweld bestaan binnen het mondiale economische systeem en de waardeketens. De gewonnen mineralen zijn essentieel voor telefoons, elektrische voertuigen en andere alledaagse technologieën, waardoor internationale consumenten en de vraag rechtstreeks verbonden zijn met de realiteit ter plaatse in Oost-Congo.

Hoop als verzet

De verantwoordelijkheid voor de aanhoudende crisis ligt bij politieke instellingen, bedrijven en mondiale markten. Kamate vecht het idee van individuele machteloosheid aan: „Iedereen heeft een rol. Als iedereen meedoet, hand in hand, kunnen we eindelijk bereiken waarvoor we strijden.”

Toch hebben decennia van geweld en onderdrukking ervoor gezorgd dat veel mensen niet bereid of in staat zijn om zich uit te spreken. Kamate richt zich met zijn activisme op het herstellen van de solidariteit onder degenen die hebben geleden. Hij werkt samen met vrouwen die hun kinderen en families hebben verloren, en moedigt hen aan te geloven dat verandering mogelijk blijft door middel van geweldloze en vreedzame methoden.

In zijn interview met Global Voices kwam hij herhaaldelijk terug op het belang van hoop. Hij zei:

Dit is niet het einde van het leven. Ook al wordt de situatie steeds erger, we moeten blijven hopen dat morgen beter zal zijn dan vandaag.

Voor Kamate laat de urgentie van de situatie geen ruimte voor stilzwijgen: “Als ik mijn mond houd, zal Congo over twintig jaar volledig van de kaart verdwijnen. Als ik nu niet in actie kom, wanneer dan wel? Als ik het niet doe, wie dan wel?”

Zijn stem is een van de vele die gehoord moeten worden. Zowel op internationaal als op nationaal niveau is er een gebrek aan ruimte voor jonge activisten om hun eisen, behoeften en agenda's te uiten. Kamate benadrukt dat: “Als we die ruimte hebben, denk ik dat onze stemmen gehoord zullen worden, want jongeren zijn niet alleen de toekomst van de samenleving, zoals de meeste mensen zeggen. We zijn tegelijkertijd het heden en de toekomst.”

Kamate concludeerde:

De bevolking in Oost-Congo heeft dringend behoefte aan vrede en gerechtigheid. We zijn het zat om te lijden onder omstandigheden waar wij geen schuld aan hebben. Al te lang wordt ons land uitgebuit door machtige buitenlandse belangen, terwijl de wereld zwijgt. We hebben internationale solidariteit nodig. Mensen moeten beseffen dat de grondstoffen die zij dagelijks gebruiken, afkomstig zijn uit gebieden waar anderen daarvoor de prijs betalen. Steun betuigen aan Congo betekent het zwijgen weigeren.