Overzicht van het centrale zakendistrict in Gaborone, de hoofdstad van Botswana. Foto door Justice Hubane via Unsplash. Licentie: Fair use.

Door Keletso Thobega, ontwikkelingsjournalist gevestigd in Gaborone, Botswana.

In de meeste discussies over democratie in Afrika is Botswana een van de eerste landen die ter sprake komt. Het land, dat in 1966 onafhankelijk werd van Groot-Brittannië, wordt gerespecteerd om zijn vrede en rust en heeft een goed bestuur en politieke stabiliteit weten te behouden, zeker in vergelijking met sommige van zijn buurlanden.

Voor het eerst in de geschiedenis nam een coalitie van oppositiepartijen, de Paraplu voor Democratische Verandering (PDV), de politieke macht over tijdens de verkiezingen van 2024. Er werd geen bloed vergoten en er waren geen protesten of openlijke vijandigheid. De voormalige president Mokgweetsi Masisi droeg de macht soepel over en nam op gracieuze wijze afscheid.

Het vijandige medialandschap van Botswana

Al bijna 60 jaar lang is Botswana een toonbeeld van onberispelijke democratie.

Dit verandert echter in de loop van de tijd, nu de media zich steeds meer uitgesproken en krachtiger opstellen en aanvallen op de pers steeds vaker voorkomen. Tijdens het bewind van Seretse Khama Ian Khama, werden sommige journalisten zelfs gearresteerd en in de gevangenis gegooid. Toen president Mokgweetsi Masisi in 2019 het roer overnam, beloofde hij eerlijke betrokkenheid bij en behandeling van de media.

Maar zijn presidentschap werd gekenmerkt door eindeloze weerleggingen en openbare aanvallen op de pers.

Vandaag de dag voeren de media nog steeds dezelfde strijd, met name de particuliere media. Het is algemeen bekend dat de particuliere media in Botswana worden bedreigd en langzaam aan het verdwijnen is. Redacties hebben te kampen met een gebrek aan middelen en een laag moreel, verslaggevers zijn overwerkt en onderbetaald, en veel ervaren journalisten vertrekken naar internationale media of gaan in het bedrijfsleven werken. Er is ook sprake van uitgesproken zelfcensuur onder journalisten, omdat ze bang zijn voor kritiek, intimidatie en rechtszaken vanwege hun berichtgeving.

De nieuwe president van Botswana, Duma Boko, is een mensenrechtenadvocaat. Tijdens de inaugurele kabinetsvergadering van de nieuwe regering op 21 november 2024 benadrukte president Duma Boko het belang van verantwoordelijkheid, discipline en dienstbaarheid aan de natie. Hij herhaalde ook het “belang van eenheid, collectieve verantwoordelijkheid en samenwerking”.

Maar zijn recente aanvallen op de media in Botswana dreigen het ethos van de democratie en ook datgene wat de media vertegenwoordigen te ondermijnen.

President Boko heeft zijn minachting voor de media uitgesproken en hen beschuldigd van het verspreiden van leugens. Hij beweerde zelfs dat 90 procent van de media in Botswana nepnieuws verspreidt. Hij had ook kritiek op de kwaliteit van de journalistiek, de standaard van de berichtgeving en de taalvaardigheid van verslaggevers. Hij voegde er snel aan toe dat hij “waardering heeft voor wat de media proberen te doen”. Maar het kwaad was al geschied.

Wat staat er op het spel in de media van Botswana?

Hoe functioneren de media onder de kritische blik en de minachting van de president?

Thomas Nkhoma, voorzitter van de Botswaanse afdeling van het Afrikaanse Media Instituut (AMI), heeft talloze commentaren geschreven over hoe de opvattingen en aanvallen van de president op de lokale media de persvrijheid in het land kunnen schaden.

Nkhoma merkte op dat de media in Botswana op een kruispunt staan en dat dit een moeilijke positie is.

Wat er op het spel staat in de media in Botswana zijn niet alleen wetshervormingen, maar ook de levensvatbaarheid van de journalistiek in een ontwrichte, ondergefinancierde en snel veranderende omgeving.

Het lijkt erop dat niet alleen particuliere media “bang” moeten zijn.

Onlangs werd de ervaren radiojournalist Letumile Montsosa uit zijn ochtendprogramma op de nationale omroep RB1 (Radio Botswana) gezet na een gecontroleerde uitzending over de controversiële invoering van het Constitutionele Hof in Botswana. Er werd beweerd dat er een richtlijn was gekomen van het kabinet van de president dat er tijdens de discussies geen telefoontjes van het publiek mochten worden opgenomen. Dit werd vastgelegd in een fragment van een live video door studiogast Uyapo Ndadi, een gerespecteerde advocaat in Botswana. De video ging binnen een paar uur viraal. De volgende dag werd Montsosa gedegradeerd.

Vrije en functionerende media als essentieel onderdeel van democratie

Bovenal weerspiegelt de ‘koude oorlog’ tussen de nieuwe regering van Botswana en de lokale media de toenemende wereldwijde vijandigheid tegenover de media.

De media hebben sinds de onafhankelijkheid een belangrijke rol gespeeld in het voorlichten en mondiger maken van gemeenschappen in Botswana, en de particuliere media fungeren sinds de jaren tachtig als strenge nationale waakhond.

Waakhonden stellen dat het handhaven van vrijheid van meningsuiting en mediavrijheid in evenwicht moet worden gebracht met verantwoordelijkheid, ethiek en kwaliteitsnormen van de media.

In een interview met Global Voices merkte Kevin Casas Zamora, secretaris-generaal van het Internationaal Instituut voor Democratie en Verkiezingsondersteuning (IDVO), op dat Botswana weliswaar goed presteert op het gebied van democratie, maar dat er nog meer kan worden gedaan. Hij is meerdere malen in Botswana geweest voor bijeenkomsten over bestuur, waaronder een conferentie over democratie in de hoofdstad Gaborone, voorafgaand aan de verkiezingen van 2024.

De democratie-expert heeft 25 jaar ervaring in democratisch bestuur als onderzoeker, analist en ambtenaar. Zijn carrière is sterk gericht op verkiezingsprocessen en democratische instellingen. Zamora zei dat Botswana “gemiddeld” scoort op het gebied van vrijheid van meningsuiting, wat volgens hem betekent dat de situatie niet goed of slecht is, maar boven het gemiddelde in Afrika ligt. Hij merkte op dat de bescherming van de vrije pers essentieel is voor de democratie. Hij zei:

We hebben gevallen gezien waarin autoritaire leiders onafhankelijke journalisten aanvallen, maar journalistiek is goed voor de gezondheid van de democratie… Zonder journalistiek kunnen we bijvoorbeeld corruptie niet bestrijden en dit leidt tot de verzwakking van democratische instellingen. Het is daarom belangrijk om ons gezamenlijk in te zetten voor de bescherming van mensenrechtenverdedigers en journalisten, omdat journalistiek een essentiële dienst is.

Hij voegde eraan toe dat de regering er baat bij zou hebben om gunstige wetten te maken en de ontwikkeling van de media te ondersteunen, in plaats van de activiteiten ervan routinematig te belemmeren.

Vrije en goed functionerende media zijn een essentieel onderdeel van democratie, aldus Andrew Bummel, uitvoerend directeur van Democratie Zonder Grensen, in een virtueel interview met Global Voices. Bummel zei dat de verantwoordingsplicht van de media moet “voortkomen uit strenge professionele normen en regulering door collega's, niet uit controle door de staat”. Hij merkte op dat staatsmedia een bijzondere uitdaging vormen vanwege hun banden met de overheid. Maar over het algemeen moet eerlijke berichtgeving voorop staan, herhaalde hij. Hij merkte op:

In een tijd waarin desinformatie en verkeerde informatie veel voorkomen, is het belangrijk om prioriteit te geven aan onderwijs dat de mediageletterdheid verbetert. Onderwijs dat kritisch denken stimuleert en mediageletterdheid omvat, is het beste vaccin tegen desinformatie en verkeerde informatie.