Screenshot van de video “Documentaire over de chimpansees in Burundi” op het OBPE Burundi YouTube kanaal

Dit artikel door Arthur Bizimana werd aanvankelijk op 25 november 2025  gepubliceerd op Ibihe.org, als onderdeel van een serie van vier onderzoeken, met steun van het Pulitzer Center. Global Voices heeft het artikel opnieuw gepubliceerd, als onderdeel van een wederzijdse inhoudelijke overeenkomst.

In Burundi vormen pogingen ter bescherming van bedreigde diersoorten, zoals de chimpansees, door de grootschalige theeproductie een struikelblok. Aan de rand van het Kibira National Park strekt zich, zo ver als het oog reikt, een theeplantage uit. Het is het belangrijkste park van de drie in het noordwesten van Burundi, waar de bouw van de Mpanda waterkrachtcentrale gaande is.

Dit gebied wordt overspoeld met migratie- en ontwikkelingsprojecten door lokale gemeenschappen, fabrieken en enkele staatsinstellingen. Bijvoorbeeld de Burundi Tea Office (OTB), de Burundi Water and Electricity Production and Distribution Authority (REGIDESO), de Burundi Institute of Agricultural Sciences (ISABU) en de General Directorate of Planning for Agriculture and Livestock (DPAE). Deze menselijke activiteiten hebben geleid tot de teloorgang en de verplaatsing van wilde dieren.

Séverin Bagayuwitunze, 62, afkomstig uit de regio in het noordwesten van het land, over een angstaanjagende ontdekking:

On rencontrait des chimpanzés, des gorilles, des phacochères quand la forêt était encore dense, mais maintenant, ils ont disparu. On peut traverser le secteur Rwegura du parc national de Kibira sans rencontrer un seul chimpanzé.

In de voorheen dichtbegroeide bossen leefden er nog chimpansees, gorilla's en wrattenzwijnen, die nu allemaal zijn verdwenen. Als je nu door het Rwegura-gebied van het Kibira National Park loopt, is er geen enkele chimpansee meer te bekennen.

Tegenwoordig zijn chimpansees in het Kibira National Park een zeldzaamheid. Pascal, die dichtbij het park woont:

La dernière fois que j’ai vu un chimpanzé dans le parc de Kibira, c’était en 2018. Depuis, nous les rencontrons occasionnellement.

De laatste keer dat ik een chimpansee tegenkwam, was in 2018 in het Kibira National Park. Sindsdien hebben we ze nog nauwelijks gezien.

Volgens sommige studies leven er tegenwoordig in het park meer dan 200 chimpansees, tegenover ongeveer 500 vóór de ontbossing.

In oktober  2019 sloeg de Derde Nationale Vergadering over Klimaatverandering alarm over de achteruitgang van het natuurlijke leefgebied van de chimpansee tussen 2009 en 2019. Geschat wordt dat in Kibara 10.000 tot 12.000 hectare bebossing verloren is gegaan. Zes jaar na de aankondiging over het bedreigde park, is de precieze omvang van de  ontbossing nog steeds niet bekend.

In het wetenschappelijk artikel “Chimpanzee (Pan troglodytes schweinfurthii) Population Density and Abundance in Kibira National Park, Burundi,” door de Universiteit van Luik in 2013, rapporteerden de onderzoekers en docenten Dismas Hakizimana aan de Universiteit van Burundi en Marie-Claude Huynen aan de Universiteit van Luik:

Leur habitat étant menacé, certains chimpanzés y ont laissé la vie et les rescapés ont déserté les secteurs de Kibira notamment Rwegura, Teza et Musigati. Ils se sont réfugiés dans le secteur Mabayi directement contigu au Parc National de Nyungwe/National Nyungwe Park (NNP) au Rwanda où ils recherchent la sécurité alimentaire et physique.

Omdat hun leefomgeving werd bedreigd, stierven er al chimpansees, terwijl de rest vooral de Kibira-gebieden Rwegura, Teza en Musigati ontvluchtte. Ze zochten hun toevlucht tot het Mabayi-gebied, dat direct grenst aan het Nyungwe National Park (NNP) in Rwanda, waar ze op zoek zijn naar voedsel en een veilige omgeving.

Menselijke aanwezigheid vormt een bedreiging

Op de Burundi Tea Office-plantage op de hoge plateaus in het gebied, werken meer dan 1.000 betaalde arbeiders en 7.500 tot 8.000 dagloners als theeplukker, in de productie, aan het onderhoud van de theeplantage, in de communicatie en exploitatie van het bosgebied. Ecoloog Léonidas Nzigiyimpa:

Ces ouvriers produisent un grand bruit sonore nuisant à l’habitat des chimpanzés, espèce phare de Kibira. Ils jettent les restes des nourritures, les sachets… En gros, ils polluent l’habitat des chimpanzés.

De arbeiders maken veel lawaai, waardoor de leefomgeving van de chimpansees, als symbool voor het Kibira-gebied (het zogenaamde vlaggenschipsoort), wordt aangetast. Ze gooien overgebleven voedsel en plastic tassen weg, waardoor het voor chimpansees cruciale leefgebied wordt vervuild.

Onderweg naar de theeplantages komen sommige arbeiders illegaal het park binnen. Nzigiyimpa somt op:

Les entrées et sorties ne sont pas régulées et restent largement incontrôlées. Ils cueillent la nourriture des chimpanzés, notamment les fraises sauvages.

De in- en uitgangen zijn wisselend open of dicht, en worden merendeels niet gecontroleerd. En de arbeiders drukken het voedsel – vooral de bosaardbeien – van de chimpansees achterover.

Berchmans Hatungimana, directeur-generaal van het Burundian Office for the Protection of the Environment:

Om rond te komen, verkoopt de lokale bevolking langs de kant van de Highway One, die naast het nationaal park loopt, bosvruchten, zoals aardbeien. Pascal:

Op een gegeven ogenblik kochten we onrijp fruit. Vervolgens bewaarden we het op een veilige plaats en wachtten we af tot het rijp was. Tegenwoordig is deze handel vrijwel uitgestorven. Bijna alle bosaardbeien zijn verdwenen. Zelfs de aardbeienstruiken dragen geen vrucht meer.

Ecoloog Nzigiyimpa veroordeelt het feit, dat de lokale bevolking in het park ook op dieren jaagt en vallen zet om ze te vangen. Volgens professor Richard Habonayo, docent aan de Universiteit van Burundi, worden de chimpansees hierdoor mensenschuw en houden ze afstand.

Berchmans Hatungimana reageert:

Nous avons des employés qui gardent le parc de Kibira 24 heures sur 24 pendant toute l’année. S’il advient qu’un ouvrier entre illégalement dans le parc et outrepasse les lois de la protection du parc, il est arrêté et livré à la société qui l’emploie pour qu’il soit puni conformément à la loi.

Onze medewerkers bewaken 24 uur per dag gedurende het hele jaar het Kibira National Park. Wanneer iemand het park illegaal binnenkomt en de wet ter bescherming van het park overtreedt, wordt hij gearresteerd en overgedragen aan de werkgever, waarna een straf wegens wetsovertreding volgt.

Volgens een studie door de NGO Conservation and Community Change (3C), zijn er meer vallen bijgekomen, naarmate het park verder werd ontwikkeld en de bevolking rondom het park is gegroeid. Wettelijk vertegenwoordiger Léonidas Nzigiyimpa:

Outre les activités humaines, les plantations de thé constituent une barrière pour les chimpanzés dans leurs mouvements quotidiens de recherche de nourriture, car elles sont serrées et enchevêtrées. Elles coupent également la communication entre elles (différentes familles de chimpanzé) et limitent les femelles à retrouver les mâles issus d’une autre famille afin de s’accoupler et de se reproduire. Or, la reproduction des chimpanzés est lente. Cela limite la multiplication de la population des chimpanzés et contribue à réduire les effectifs.

Naast de menselijke activiteiten vormen de theeplantages een barrière voor de dagelijkse voedseltoevoer van de chimpansees, omdat ze achter omheiningen zitten opgesloten. Ook wordt de communicatie tussen de verschillende chimpanseefamilies verstoord, en kunnen de vrouwtjes geen mannetjes uit andere families vinden om voor nakomelingen te zorgen. De voortplanting onder de chimpansees staat op een laag niveau, waardoor de populatie nauwelijks groeit, en het aantal afneemt.

Volgens Nzigiyimpa zijn chimpansees echte hoeders van het bos en dragen ze bij aan het ecologisch evenwicht. Hij waarschuwt, dat wanneer de chimpansees zouden vertrekken, andere vormen van vegetatie kunnen ontstaan.

Participatie door de lokale gemeenschappen

Volgens professor Habonayo is armoede een oorzaak, waardoor de lokale gemeenschappen, vooral de Batwa-gemeenschap, bossen uitbaten die de Great Lakes-regio grotendeels bedekken.

Om de leefomstandigheden van de lokale gemeenschappen te verbeteren, en niet langer afhankelijk van de bosgebieden om te kunnen overleven, moet de regering inkomstengenererende projecten voor ze opzetten.

Bovendien stelt Habonayo voor om te investeren in  scholing en ontwikkeling van lokale vakkennis op het gebied van bosbeheer. Hij vervolgt:

Il est impossible de protéger le parc de Kibira sans associer les communautés locales. On doit leur faire comprendre qu’elles ont une grande place dans la protection de sa biodiversité, qu’elle soit faunique ou florique.

Zonder participatie van de lokale gemeenschappen is het onmogelijk om het Kibira National Park te beschermen. We moeten ze duidelijk maken dat ze een belangrijke rol spelen bij het beschermen van de biodiversiteit op het gebied van de fauna en flora.