De Gen Z protestbeweging voor het kantoor van Bharatpur Mahanagarpalika, Nepal. September 2025. Foto door y Himal Subedi, via Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).

Weken nadat de politie in september op een menigte studentendemonstranten had geschoten, waarbij minstens 19 mensen werden gedood, hing de rook nog steeds boven Kathmandu, de hoofdstad van Nepal. In de straten waar ooit kinderen speelden, lopen nu gewapende soldaten.

Wat eens begon als een protest tegen een verbod op sociale media, was niet alleen gericht tegen TikTok of Facebook. Het was een uiting van lang bestaande frustraties en een afrekening met een eeuw van instabiliteit en corruptie.

De Gen Z protestbeweging in Nepal erfde met de nodige problemen de democratie waar hun grootouders voor hadden gevochten, en zagen met hun eigen ouders hoe die werd afgebroken. Om de woede van 2025 te begrijpen, moet je teruggaan naar het verleden dat in het teken staat van koningen, revoluties en de altijd aanwezige eis om verantwoording af te leggen.

In de moderne geschiedenis werd Nepal lang door koningen geregeerd. De Rana dynastie greep in 1848 de macht en vestigde in Nepal een oligarchie, waardoor het land ruim een eeuw werd geïsoleerd. Het onderwijs was alleen voor de elite weggelegd en de doorsnee Nepalese bevolking had weinig inspraak in regeringszaken.

Autocratie en het Panchayat-systeem

Na de tweede wereldoorlog, en geïnspireerd door de onafhankelijkheid van India, namen Nepalese bannelingen het initiatief tot het oprichten van oppositiepartijen. Een opstand in 1951 die werd gesteund door Koning Tribhuvan, maakte een einde aan de heerschappij door Rana en opende de grenzen met Nepal.

Binnen een jaar ontbond Koning Mahendra het parlement, werden partijen verboden en het autocratische Panchayat-systeem ingevoerd. De volgende dertig jaar werd Nepal geregeerd door een complexe hiërarchie van raden die rechtstreeks aan de kroon rekenschap moesten afleggen. Politieke dissidenten of mensen die de kroon aanvochten, werden gevangengezet of verbannen. De nieuwsmedia werden zwaar gecensureerd, maar heimelijk gingen de protesten door.

De Volksbeweging van 1990

Protesten tijdens de Volksbeweging van 1990, Kathmandu, Nepal. Foto door Min Ratna Bajracharya, via Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).

Eind jaren tachtig stagneerde de economie, was er een enorme corruptie bij de overheid, en eiste een nieuwe generatie studenten verandering. Na weken van massale acties in 1990 door de Volksbeweging, de Jana Andolan I, besloot Koning Birendra terug te komen op een democratie met een meerpartijenstelsel.

In de nieuwe grondwet werden een constitutionele monarchie en burgerlijke vrijheden verankerd.

Politieke instabiliteit en maoïstische opstand

Maar de euforie sloeg al snel om in teleurstelling. Regeringswisselingen waren aan de orde van de dag; in de jaren 1991 tot 2001 werd een premier meer dan twaalf keer benoemd en ontslagen. De politieke partijen splitsten zich in facties, die alleen maar aan de macht wilden blijven, in plaats van beleid te maken.

Naarmate de ongelijkheid toenam en de plattelandsgemeenschappen hun vertrouwen in de politiek hadden verloren, die in gebreke bleef bij de aanleg van wegen, het leveren van elektriciteit of het creëren van banen, was de weg vrij voor een radicale omkeer. In 1996 begon de Communistische Partij van Nepal (Maoist) een gewapende opstand en eiste ze het einde van de monarchie, landhervorming en sociale rechtvaardigheid. Het conflict overspoelde een groot deel van het platteland, waarbij begin jaren 2000 meer dan 17.000 mensen om het leven kwamen.

Het bloedbad in de koninklijke familie in 2001 en de overheersing door Gyanendra

Hierna werd het land in 2001 geconfronteerd met een nationaal trauma, namelijk een bloedbad in de koninklijke familie. Naar het schijnt zou kroonprins Dipendra in dronken toestand koning Birendra, koningin Aishwarya en negen andere leden  van de koninklijke familie hebben doodgeschoten, waarna hij de hand aan zichzelf sloeg.

Koning Gyanendra nam de troon over en ontbond in 2005 het parlement. Vervolgens werd de noodtoestand uitgeroepen, waarna de oppositiepartijen, het maatschappelijk middenveld en de maoïsten zich verenigden.

Tijdens de massaprotesten in 2006, die bekendstaan als Jana Andolan II, werd Gyanendra dwongen om af te treden. In 2008 werd de monarchie definitief afgeschaft. Nepal werd een federale democratische republiek, en de vroegere maoïstische leiders kwamen in het parlement.

De nieuwe republiek en de grondwet

Kaart van Nepal met zeven provincies. Afbeelding door SimulationWig, via Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).

De nieuwe republiek betekende een hoopvol begin. De eerste grondwetgevende vergadering werd opgericht om een grondwetsontwerp op te stellen, met de garantie dat vrouwen, Dalits, inheemse- en Madhesi groeperingen moesten worden vertegenwoordigd. Maar deze procedure nam –  door conflicten  binnen de elites – zeven jaar in beslag. Pas na twee schorsingen werd uiteindelijk in 2015 een nieuwe grondwet door het parlement aangenomen.

Het nieuwe document stelde een nieuwe federale regering aan, waarbij Nepal in zeven provincies werd opgedeeld, maar ook burgerrechten en integratie waren onderdeel van het document. Maar het document was tijdens de meningsverschillen tot stand gekomen, en veel gemarginaliseerde groeperingen vertelden dat ze werden uitgesloten.

Politieke corruptie en groeiende ongelijkheid

De jaren daarna kende het land verschillende coalities met dezelfde namen, waaronder K.P. Sharma Oli, Sher Bahadur Deuba en Pushpa Kamal Dahal, bekend als “Prachanda”, alle in de hoedanigheid als premier. Zonder uitzondering verklaarden ze dat ze wilden hervormen, maar hun bezittingen werden aangevochten of verduisterd als gevolg van vriendjespolitiek of corruptie.

Door de groeiende migratie werkte bijna 14 procent van de bevolking in het buitenland, terwijl het overmaken van geldbedragen inmiddels een economische levensbehoefte was geworden. Maar de kloof tussen arm en rijk werd steeds groter. Scholen en ziekenhuizen op het platteland kwijnden weg,  terwijl de elite met haar rijkdom pronkte.

De sociale media fungeerden als uitlaatklep en bezinning waar frustraties werden geuit, terwijl hashtags zoals #NepoKids en #YouthsAgainstCorruption de privileges onder de elites benadrukten.

Tegen 2024 werd de Nepalese economie zwaar geraakt door inflatie, jeugdwerkloosheid en politieke stagnatie. De regering reageerde niet met hervormingen, maar voerde nieuwe regels in om online platforms en digitale publicaties aan banden te leggen.

De studentenprotesten van 2025

Begin september begonnen studentengroepen zich te organiseren via versleutelde apps en offline-groepen. Binnen enkele dagen marcheerden duizenden studenten door de straten van Kathmandu, Pokhara en Lalitpur.

Ze hielden borden omhoog met teksten als “Stop corruptie, niet sociale media”. Velen waren tieners die waren opgegroeid met verhalen over de democratische beweging, maar alleen maar het falen ervan kenden.

Terwijl de menigten buiten het parlement aangroeiden, gebruikte de politie eerst traangas en schoot vervolgens met scherp. De ziekenhuizen werden overspoeld met studenten in schooluniform. Volgens de lokale media en mensenrechtenorganisaties vonden zeker negentien mensen de dood. De regering stelde daarop een avondklok in, legde alle mobiele netwerken plat en zette het leger in.

Toen die nacht de publieke woede losbarstte, trad de minister van Binnenlandse Zaken af. Hierop draaide het kabinet haar plannen terug, maar de protesten verspreidden zich buiten Kathmandu, aangezien de woede over ongelijkheid en corruptie alleen maar verder toenam.

Tijdens de daarop volgende onrust belaagde de menigte overheidsgebouwen en de huizen van politici. De afgetreden premier Deuba en zijn vrouw Arzu Rana Deuba werden door het leger in veiligheid gebracht, nadat de demonstranten hun woning hadden bestormd.

Interim-leiderschap en de oproep om verantwoording af te leggen

Sushila Karki op de Amerikaans-Nepalese top voor democratie in 2021. Foto door de Amerikaanse ambassade in Kathmandu, via Wikimedia Commons (Publiek domein).

Met de hoofdstad onder militaire lockdown, benoemde president Ram Chandra Poudel de voormalige opperrechter Sushila Karki tot interim-premier, de eerste vrouw in Nepal met deze positie.

Karki, 73, is gepensioneerd rechter bij het Hoofdgerechtshof en bekend om haar uitspraken in haar strijd tegen corruptie. Haar benoeming werd gesteund door de jongerenvertegenwoordigers die ook de protestbeweging leidden. Karki’s interim-regering was trots op haar beloften de moorden te onderzoeken, de orde te herstellen en in maart 2026 nieuwe verkiezingen uit te schrijven; of dit alles bijdraagt aan het opbouwen van rust, moet nog worden afgewacht.

Continuïteit en hoop: lessen uit het verleden

Nepal’s verleden kent hoogtepunten, gevolgd door stagnaties: revolutie, hoopvolle tijden en totale ontreddering. In de jaren 1951 tot 1990 tot 2006 werd tijdens revoluties telkens de heersende orde ten val gebracht, maar vervolgens slaagde men er niet in een duurzame verandering tot stand te brengen.

Generatie Z wacht op het moment om een doorbraak te realiseren. De beweging heeft inmiddels geschiedenis geschreven door verantwoording af teleggen, een vrouw de hoogste positie in het land te bezorgen en duidelijk te laten blijken dat burgers in actie kunnen komen tijdens een labiel systeem.

De straten in Kathmandu zijn verlaten, maar de spanning blijft. De studenten houden nog steeds elke avond een wake ter nagedachtenis aan de slachtoffers. Op de muren van de universiteit is overal graffiti te zien: “Nu niet, maar wanneer wel?”

Human Rights Watch en Amnesty International hebben opgeroepen tot een onafhankelijk onderzoek naar de activiteiten van de politie en het leger. Het leger blijft bij haar lezing dat ze handelde ter bescherming van de publieke orde, met de opmerking dat veel demonstranten in de minderheid waren.

In haar eerste verklaring als interim-premier drong Karki aan op kalmte in deze onrustige tijden. “Verandering moet komen vanuit een overtuiging en niet door geweervuur”, vertelde ze. Maar ze was het er ook mee eens dat de jongere Nepalezen “recht hebben op zelfrespect en kansen”.

Het is nog maar de vraag of de protesten het begin zijn van een hervormingstraject of alleen weer een nieuw hoofdstuk van een lange geschiedenis van  hoop en teleurstelling in Nepal.

Maar de enige constante is dat al de acties sinds de val van de Rana’ s door de studenten zijn opgezet, omdat ze geloofden in een beter land. Daarom betekenden de protesten in 2025 absoluut geen breuk met het verleden, maar een voortzetting ervan.