Moslima's met een boerka op de binnenplaats van de moskee van de Shah in Isfahan, Iran. Foto genomen door LBM1948 op Wikimedia Commons. (CC BY-SA 4.0).

Wereldwijd worstelen vrouwen met dezelfde kwestie maar onder een andere naam. Sommigen worden opgedragen om hun gezicht te bedekken omwille van moraliteit, terwijl anderen het gezicht juist moeten tonen omwille van vrijheid. Het resultaat is hetzelfde. De keuzevrijheid van een vrouw ligt in de handen van mannen en beleidmakers, maar niet in de hare.

Begin 2025 voerde Zwitserland het nationale verbod op de boerka in. Kort erna volgde Portugal en nu ook Canada door de seculariserende wetten in Quebec. De verboden worden vaak afgeschilderd als bevrijdend, maar het voelt meer aan als een beperking. Deze maatschappijen noemen zichzelf ‘vrij’, maar zwaaien de staf over wat vrouwen wel en niet mogen dragen.

In Quebec verstrengde de overheid onlangs haar seculariserend beleid met een nieuwe wet: studenten, leerkrachten en zelfs vrijwilligers op officiële scholen mogen niet langer hun gezicht bedekken of religieuze symbolen dragen. Hoewel de overheid dit noodzakelijk bepleit voor de gelijkheid en neutraliteit, is het een obstakel geworden voor moslima's met een hoofddoek of gezichtssluier in het onderwijs of in hun beroepsleven. Die vrouwen, die ooit les gaven of kinderen verzorgden, worden nu uitgesloten omdat ze ervoor kiezen om hun geloof uit te dragen.

Het beleid wordt ook ingevoerd in de kinderopvang. De overheid plant het verbod op religieuze symbolen in kinderdagverblijven met de argumentatie om jonge kinderen te beschermen van religieuze invloeden. Vele bestuurs- en personeelsleden waarschuwen echter dat dit het tekort aan personeel zal verergeren en ervaren medewerkers zal wegjagen. Een leerkrachte met een hoofddoek preekt niet. Ze verzorgt kinderen. Het idee dat haar kledij een bedreiging vormt voor de neutraliteit toont eigenlijk de verborgen angst aan voor zichtbare diversiteit.

Competitie tussen de politieke partijen in Quebec heeft de kwestie erger gemaakt. De partij Parti Québécois beloofde onlangs een verbod op religieuze symbolen in lagere scholen als ze verkozen wordt. De huidige leidende partij Coalition Avenir Québec plant ook een beperking op openbare gebedsdiensten. Beiden verdrijven minderheden naar de marges en zetten zulke maatregelen centraal voor een verdere secularisering.

Dit debat bevindt zich nu in de rechtbank. De federale overheid heeft de handeling van Quebec in vraag gesteld waarbij men de zogenaamde notwithstanding clause (niettegenstaande clausule) gebruikt om Bill 21 (wet die secularisering bevordert) te beschermen tegen onderzoek. Die clausule geeft de overheid de mogelijkheid om voor periodes van 5 jaar bepaalde provisies van de grondwet buiten werking te stellen. Ottowa bepleit dat die clausule, bij regelmatige toepassing ervan, de Canadese grondwet verzwakt en de rechten van minderheidsgroepen aantast.

De mening van juridische experten is verdeeld. Sommigen beschouwen het gebruik van de clausule als preventief en gevaarlijk, terwijl anderen zeggen dat het goed is voor de provinciale onafhankelijkheid. De uitspraak van de Supreme Court (het Hooggerechtshof) zal niet alleen de limieten bepalen van religieuze vrijheid, maar ook de mate van controle die de overheid heeft over individuele keuzes.

Deze golf van verboden verspreidt zich ook buiten Canada en Europa. In sommige West- en Zuid-Aziatische landen is het omgekeerde van kracht: een gebod. In Afghanistan moeten vrouwen door de wet een boerka dragen. In Iran worden vrouwen gestraft als ze geen hoofddoek dragen. Hoewel sommige beperkingen versoepeld zijn, leven vrouwen in Saoedi-Arabië nog steeds met morele verplichtingen. Zelfs in Syrië, Jordanië en Egypte moeten vrouwen zich aanpassen aan traditionele normen. Over landsgrenzen heen is de boodschap dezelfde. Hetzij verplicht bedekken of niet bedekken van het lichaam, vrouwen zijn het lijdend voorwerp van politieke en culturele agenda's.

De tegenstrijdigheid is frappant. Westerse democratieën bekritiseren dwang vanuit religieus perspectief in andere landen, terwijl ze zelf kledijvoorschriften opleggen. Ze bepleiten dat de integratie zal verbeteren zonder sluier, maar daardoor verdrijven ze vrouwen verder naar de marges. Een moslima die ervoor kiest een hoofddoek te dragen in Parijs of Toronto zou dat niet moeten verdedigen, net zoals iemand in Teheran die ervoor kiest om die niet te dragen. Echte vrijheid betekent dat men beslissingen kan nemen zonder angst of bestraffing.

Het argument dat deze verboden de gelijkheid zouden beschermen is zwak. Echte gelijkheid komt voort uit kansen, niet uniformiteit. De uitsluiting van vrouwelijke leerkrachten, bedienden en kinderverzorgsters door hun kledijkeuzes berooft hen van hun economische onafhankelijkheid. Het draagt ook de boodschap uit dat religie niet samengaat met mensen helpen. Hoe meer de overheid controle uitoefent op wat individuen geloven, des te minder de maatschappij tolerant wordt. Zoals de geschiedenis ons leert, zal een groep die vrijheid begint te verliezen heel snel beperkt worden.

De meeste Westerse leiders beloven vrouwenrechten in andere landen te verdedigen, maar doen dat niet voor hun eigen vrouwen. De bekritisering van religieus conservatisme in West-Azië staat lijnrecht tegenover de nieuwe wetten die religieuze uiting beperken in Europa en Noord-Amerika. Deze dubbele standaarden geeft de politieke drijfveer van het debat weer. Religie is niet de echte bedreiging, maar de angst voor diversiteit.

In dit debat ontbreekt de vertegenwoordiging van vrouwen. Weinig beleidsmakers vragen hoe vrouwen zich voelen bij kledijvoorschriften, hetzij in Kabul of in Quebec. Voor sommigen is een hoofddoek een uiting van geloof. Voor anderen is het een culturele of persoonlijke keuze. Het juiste om te doen is geen voorschriften vastleggen, maar de achterliggende keuze respecteren. Een vrouw die over zichzelf kan beslissen; dat is pas vrijheid. Wanneer anderen voor haar beslissen, is dat overheersing.

De huidige uitdaging is de bescherming van individuele vrijheid zonder het om te zetten naar een andere vorm van dominantie. Overheden moeten stoppen met secularisering of religie te misbruiken voor sociale manipulatie. Het gaat niet over een vrouw die haar gezicht al dan niet bedekt, maar de vraag of ze kan leven zonder veroordeeld of gediscrimineerd te worden.

Vrijheid mag niet afhangen van waar je woont of je ideologie. Het zou hetzelfde moeten betekenen in Toronto, Teheran of Kabul. Je kan eenvoudig zien of mensen vrijheid kennen in een maatschappij. Het gaat niet over het uiterlijk van vrouwen, maar over hoeveel macht ze hebben over hun eigen leven.

Samenvattend, het debat over de sluier is een spiegel geworden van maatschappelijke angsten en onzekerheden. Verschillende landen beweren vrouwelijke zelfbeschikking waardig te verdedigen, maar beknotten het op andere manieren. Echte vrijheid zal pas bestaan als het vrouwelijk uiterlijk geen voorwerp uitmaakt van een nationaal beleid of openbaar debat. Tot dan zal de wereld verder discussiëren, terwijl men in de praktijk paal en perk stelt aan vrijheid.