De Sequoyah-kerncentrale in Tennessee, VS. Afbeelding van Wikimedia Commons. CC BY-SA 3.0.

Dit artikel is ingediend in het kader van het Global Voices Climate Justice-programma, waarbij journalisten uit Chineessprekende landen en landen van de mondiale meerderheid samenwerken om de effecten van Chinese ontwikkelingsprojecten in het buitenland te onderzoeken. Meer verhalen vindt u hier.

Kazachstan gaat samenwerken met China aan de bouw van zijn tweede en derde kerncentrale. Deze centrales zullen naar verwachting 2,4 GW aan elektriciteit opwekken en het land helpen het groeiende energietekort aan te pakken. De gevolgen van deze samenwerking reiken echter veel verder dan energie en zullen naar verwachting een langetermijnimpact hebben op het politieke landschap en de milieusituatie in Kazachstan.

Door deze centrales samen met China te bouwen, kan Kazachstan de invloed van Rusland, dat de eerste kerncentrale van het land bouwt en een belangrijke rol blijft spelen in de Kazachse energiesector, in evenwicht brengen. Op milieugebied kunnen kerncentrales de overgang naar schone energie versnellen en het land helpen bij het aanpakken van het landelijke probleem van luchtvervuiling en de daarmee samenhangende gezondheidsproblemen. Ook het traumatische verleden van Kazachstan met kernproeven en de zorgen over mogelijke kernrampen spelen een belangrijke rol.

Voor China markeert dit het begin van kernenergieprojecten in Centraal-Azië en een nieuwe belangrijke mijlpaal in de energiesamenwerking met Kazachstan en de bredere regio. Het onderstreept China's streven om zijn regionale aanwezigheid uit te breiden en te diversifiëren en zijn relatie met Kazachstan te versterken door middel van nieuwe vormen van technologische en energiesamenwerking. De bouw, exploitatie en ontmanteling van deze centrales kunnen gemakkelijk meer dan 60 jaar in beslag nemen, wat het langetermijnkarakter van deze bilaterale samenwerking onderstreept.

Energietekort en door luchtvervuiling aangewakkerde drang naar kernenergie

De kernenergieplannen van Kazachstan vloeien gedeeltelijk voort uit het groeiende energietekort, waarbij de capaciteitsuitbreiding niet kan voldoen aan de toegenomen vraag als gevolg van de bevolkingsgroei en de industrialisatie. In de piekmaanden van 2024 bereikte de vraag 17,2 GW. Hiermee werd de maximale productiecapaciteit van 16,6 GW overschreden. Dit tekort werd opgevangen door de import van elektriciteit uit de buurlanden. Naar verwachting zal het tekort in 2030 oplopen tot 6,2 GW, wat de autoriteiten ertoe aanzet de capaciteit uit te breiden en de infrastructuur te moderniseren.

Het schone energie-productieproces van kerncentrales is met name voor Kazachstan relevant, waar vervuilende steenkool de belangrijkste energiebron is. In 2024 werd 66 procent van de elektriciteit in het land opgewekt met steenkool. Als gevolg hiervan kampen 35 steden verspreid over het land met aanzienlijke luchtvervuiling, aldus de Nationale Hydrometeorologische Dienst van Kazachstan.

Volgens de Kazachstaanse arts Denis Vinnikov, die onderzoek heeft gedaan naar de effecten van luchtvervuiling op de gezondheid, verhoogt langdurige blootstelling aan vervuilde lucht het risico op het ontwikkelen van hart- en vaatziekten en ademhalingsaandoeningen, zoals chronische obstructieve longziekte (COPD). Almaty, een van de meest vervuilde steden in Kazachstan, behoort tot de steden met het hoogste aantal COPD-gevallen in het land.

Het tragische nucleaire verleden en de angst voor mogelijke rampen

De Inkai-uraniummijn in Kazachstan. Afbeelding afkomstig van Wikimedia Commons. Licentie  CC BY-SA 4.0.

Als ‘s werelds grootste uraniumproducent is Kazachstan uitstekend gepositioneerd voor de bouw van kerncentrales. Een van de redenen waarom het land tot nu toe heeft afgezien van het benutten van zijn kernenergiepotentieel, is de publieke gevoeligheid vanwege de tragische geschiedenis van kernproeven.

Tot 1991 maakte Kazachstan deel uit van de Sovjet-Unie, die de testlocatie Semipalatinsk in het noorden van het land gebruikte voor het uitvoeren van 456 kernproeven tussen 1949 en 1989. Hierbij werden meer dan 1,5 miljoen mensen blootgesteld aan schadelijke straling en werd het milieu vervuild. Ter vergelijking: deze proeven vertegenwoordigen 25 procent van alle kernexplosies die in die periode wereldwijd plaatsvonden.

Om deze gevoeligheid te overwinnen, hield de regering in oktober 2024 een referendum over kernenergie, waarbij 72 procent voor stemde. De regering drong echter vanaf het begin aan op een “ja” stem en probeerde de invloed van de oppositie te beperken. De oppositie betoogde dat de nadelen zwaarder wogen dan de voordelen en dat potentiële rampen een verwoestende impact zouden kunnen hebben op miljoenen mensen en het milieu.

In de competitie voor de bouw van de eerste kerncentrale van Kazachstan heeft het Russische Rosatom de aanbesteding gewonnen, ten koste van concurrenten uit China, Zuid-Korea en Frankrijk. De bouw is al begonnen in het dorp Ulken, gelegen aan de oevers van het Balkhash-meer in de zuidelijke provincie Almaty. De centrale van Rosatom zal naar verwachting zo'n 15 miljard dollar kosten en bij voltooiing in 2035 2,4 GW aan energie opwekken.

Op 14 juni, toen Rosatom werd uitgeroepen tot winnaar van de aanbesteding voor de eerste kerncentrale, maakten de Kazachstaanse autoriteiten ook bekend dat China National Nuclear Corporation (CNNC) de tweede kerncentrale zal bouwen. Op 31 juli verklaarde Roman Sklyar, de vicepremier van Kazachstan, dat CNNC ook de derde kerncentrale zal bouwen. De exacte locaties van de tweede en derde kerncentrale zijn nog niet bekendgemaakt.

CNNC heeft verklaard dat het twee HPR-1000-reactoren kan bouwen, die samen 2,4 gigawatt kunnen opwekken. Aangezien dit 5,5 miljard dollar zal kosten en naar verluidt binnen vijf jaar gerealiseerd zal zijn, is dit aanzienlijk goedkoper en sneller dan de schattingen van Russische, Franse en Zuid-Koreaanse bedrijven.

Multilaterale samenwerking is nucleair geworden

De Ulba Metallurgische Fabriek (UMP) van Kazatomprom is de nationale exploitant van de nucleaire industrie in Kazachstan. Screenshot van YouTube.

De nucleaire samenwerking tussen Kazachstan en China getuigt van de voortdurend groeiende handels- en investeringsbanden. De bilaterale samenwerking omvat onder meer traditionele en hernieuwbare energie, landbouw, machines en mijnbouw. ​​China is een van de belangrijkste handels- en investeringspartners van Kazachstan.

In 2022 ondertekenden de landen een permanent alomvattend strategisch partnerschap. Tussen 2005 en 2023 investeerde China meer dan 25 miljard dollar in Kazachstan. Beide landen werken ook nauw samen in het kader van het Belt and Road Initiative (BRI), China's wereldwijde connectiviteitsproject gericht op energie-, handels- en transportinfrastructuur in de landen met de grootste energievoorzieningen ter wereld.

China omschrijft de samenwerking met Kazachstan als een “strategische samenwerking” die het Belt and Road Initiative (BRI) koppelt aan het Kazachse economische stimuleringsprogramma “Nurly Jol (Heldere Weg)”, aangezien beide landen “gemeenschappen met een gedeeld lot” zijn. Kazachse politieke leiders, zoals president Kassym-Jomart Tokajev, worden in de Chinese staatsmedia afgeschilderd als mensen die de Chinese technologische bekwaamheid als geavanceerd beschouwen.

De Chinese stap richting kernenergie in Kazachstan komt op een moment dat China een enorme impuls geeft aan zijn kernenergiesector, met 19 reactoren in aanbouw en plannen om er nog eens 150 te bouwen tegen 2035. Kernenergie wordt in Kazachstan aangeprezen als een groene energiebron. China probeert in zijn communicatie te benadrukken dat kernenergie de afhankelijkheid van vervuilende steenkool kan verminderen.

De Chinese intrede in de Kazachse kernindustrie is bedoeld om Rusland uit te dagen. Het Kazachse kernenergiebedrijf Kazatomprom verkoopt eind 2024 uraniumreserves die het voorheen samen met Rosatom ontwikkelde aan Chinese bedrijven. Naar verluidt vond deze verkoop plaats na druk van Astana. Tegelijkertijd illustreert het feit dat Kazachstan zijn eerste kerncentrale nog steeds door Rosatom wil laten bouwen, de evenwichtsoefening die Kazachstan tussen Rusland en China onderneemt.

Het Kazachse nucleaire agentschap verklaarde: “Alleen Rusland en China kunnen onafhankelijk een compleet dienstenpakket aanbieden, van financiering tot de locatie van ombouwprojecten voor de nucleaire brandstofcyclus, inclusief personeelsopleiding, ontwerp, constructie, behandeling en herverwerking van verbruikte kernbrandstof.”

Hoewel China zijn inspanningen in de kernindustrie doorgaans afschildert als een middel om luchtvervuiling door andere energiebronnen te bestrijden, wordt dit ook besproken in termen van de “globalisering van de Chinese kernindustrie. Kazachstan wordt gepositioneerd als een natuurlijke partner in dergelijke initiatieven, “als de bakermat van het Belt and Road Initiative” en als een land met grote reserves aan olie, gas en andere natuurlijke hulpbronnen. Dit schrijft een “nieuw hoofdstuk in een vriendschap die tweeduizend jaar omspant” en kan “Chinese technologie en expertise naar Centraal-Azië brengen”.

De Kazachse kernprojecten met China vormen een nieuwe mijlpaal in hun groeiende en alomvattende samenwerking. Beide partijen zullen er baat bij hebben. Als gastland loopt Kazachstan echter grotere milieu- en politieke risico's, zoals mogelijke rampen en technologische afhankelijkheid van een nog jonge en cruciale kernindustrie.