Talibés. Foto van Soumaila Aya. Gebruikt met toestemming.

In de grote steden van landen in de Centrale Sahel, zoals Niamey in Niger, Bamako in Mali en Ouagadougou in Burkina Faso, wordt het verontrustend fenomeen van bedelende talibés [koranleerlingen] steeds meer dagelijkse realiteit.

Vaak gekleed in lompen en met een kom in de hand, vormen deze straatkinderen een trieste aanblik. Ze zijn slechts het topje van de ijsberg van een dieperliggend sociaal fenomeen dat niet alleen slecht wordt aangepakt of genegeerd door politici, maar ook door het publiek als normaal wordt beschouwd.

Deze situatie weerspiegelt de sociaal-politieke uitdagingen van de landen in de Centrale Sahel, waar de armoede groot is. Volgens de meest recente nationale cijfers leefde in 2021 ongeveer 43 procent van de bevolking van Burkina Faso onder de armoedegrens, in Mali was dat 45,5 procent en in Niger 47,4 procent in 2023. Deze cijfers onderstrepen de aanhoudende armoede in de regio, die nog wordt verergerd door de verslechterende veiligheidssituatie en klimaatcrisis.

De drie landen van de Centrale Sahel hebben samen een bevolking van ongeveer 77 miljoen, waarvan meer dan 28 miljoen in Niger, meer dan 25 miljoen in Mali en meer dan 24 miljoen in Burkina Faso. Volgens de Malinese Coalitie voor de Rechten van Kinderen (COMADE) worden meer dan 20.000 kinderen in Mali gedwongen om op straat te bedelen, waarvan 43 procent meisjes. In Niger heeft Anti Slavery (een in Londen gevestigde ngo) een onderzoek uitgevoerd onder 86.824 leerlingen van 1543 koranscholen, van wie 76.080 het slachtoffer zijn van gedwongen bedelarij. In Burkina Faso zijn er weliswaar geen officiële cijfers, maar organisaties beschouwen gedwongen bedelarij door straatkinderen als een groot probleem.

Talibés, onderwijs of uitbuiting?

In deze drie Sahellanden is de islam de meest beleden religie onder de bevolking: met meer dan 60 procent in Burkina Faso, meer dan 95 procent in Mali en 99 procent in Niger.

Een talibé is een kind dat door zijn ouders naar koranleraren wordt gestuurd om islamitisch godsdienstonderwijs te volgen. De staat heeft geen toezicht op deze koranscholen.

In veel gevallen worden de kinderen die een koranonderwijs zouden moeten krijgen, uitgebuit om inkomsten te genereren, vaak ten koste van de oorspronkelijke spirituele bedoeling.

In 2017 bleek uit een rapport van Human Rights Watch dat in Senegal meer dan 50.000 talibés dagelijks worden gedwongen om te bedelen, vaak onder dreiging van fysiek geweld. Deze kinderen lopen meerdere risico's: geweld, uitbuiting, misbruik en sociale marginalisatie.

Dit fenomeen is een flagrante schending van het Kinderrechtenverdrag. De kinderen worden beroofd van hun fundamentele recht op onderwijs, bescherming en een bevredigende jeugd. Een talibé vertelde Global Voices:

Chaque jour, mon maître m’envoie mendier dans les rues de San (ville située au centre du Mali à 422 Km de Bamako) et, si je ne rapporte pas la somme demandée, je suis menacé ou battu. Je marche longtemps, souvent pieds nus et sans manger, avec la peur de rentrer les mains vides. Je ne vais pas à l’école, même si je rêve d’apprendre à lire et écrire pour devenir fonctionnaire. Ce qui me rend le plus triste, c’est la faim, la violence et le mépris des passants, mais parfois un sourire, un morceau de pain ou un moment de jeu me redonnent un peu de joie.

Elke dag stuurt mijn leraar me de straat op om te bedelen in San (een stad in het centrum van Mali, 422 km van de hoofdstad Bamako) en als ik niet het gevraagde bedrag mee terugbreng, word ik bedreigd of geslagen. Ik loop lange afstanden, vaak op blote voeten en zonder te eten, uit angst om met lege handen terug te komen. Hoewel ik ervan droom om te leren lezen en schrijven om ambtenaar te worden, ga ik niet naar school. Wat me het meest verdrietig maakt, is de honger, het geweld en de minachting van voorbijgangers. Maar soms brengt een glimlach, een stukje brood of even spelen me een beetje vreugde.

​Een kwetsbaarheid die nog wordt versterkt door een vaak afwezige overheid

De Sahel heeft al jaren te maken met een samenloop van factoren die gezinnen in extreme armoede brengen. Kinderbedelarij vindt er een vruchtbare voedingsbodem mede veroorzaakt door een combinatie van economische, sociale en familiale factoren, aldus het rapport Child alert: Extreme jeopardy in the Central Sahel (2023) van UNICEF. Door het ontbreken of verlies van familiale steun als gevolg van conflicten of gedwongen verplaatsingen zijn veel kinderen op zichzelf aangewezen en moeten ze zelf in hun levensonderhoud voorzien.

Er zijn dan ook tal van burgerinitiatieven ontstaan om deze kinderen te helpen. In Burkina Faso bijvoorbeeld streeft de vereniging Suudu Baaba ernaar de levenskwaliteit van kinderen te verbeteren door middel van duurzame gemeenschapsacties. In Mali biedt de vereniging Samusocial psychosociale en medische ondersteuning. Bovendien worden er bewustmakings- en digitale campagnes gevoerd om het stilzwijgen te doorbreken en de aandacht van de autoriteiten te trekken.

In deze regio blijven de maatregelen van de overheid op dit gebied ernstig tekortschieten. Zo hebben de autoriteiten in Niger bijvoorbeeld bedelarij door kinderen in de hoofdstad Niamey verboden, maar is deze welkome maatregel moeilijk uitvoerbaar vanwege de omvang van het fenomeen en het gebrek aan alternatieve oplossingen voor gezinnen en koranscholen. Omdat de kwestie cultureel gevoelig ligt en geen politieke prioriteit heeft, raakt ze vaak op de achtergrond. Een rapport van Save the Children bevestigt dat gewapende groeperingen in deze landen vaak duizenden straatkinderen rekruteren. In het rapport staat:

Dans ces pays, où 60% à 90% de la population est musulmane, le discours religieux y est utilisé comme un moyen efficace de ralliement des adolescents. Ce discours idéalise le rôle du combattant en mettant en exergue des promesses soit pour le bonheur ici-bas soit pour une récompense dans l’au-delà.

In deze landen, waar 60 tot 90 procent van de bevolking moslim is, wordt religieuze retoriek gebruikt als een effectief middel om jongeren te mobiliseren. In deze retoriek wordt de rol van de strijder geïdealiseerd en geluk in dit leven en beloning in het hiernamaals belooft.

Bedelende straatkinderen leven onder zware omstandigheden, wat hun ontwikkeling in gevaar brengt. De Malinese ondernemer Gédéon Sangare vertelde Global Voices:

Je croise des dizaines d’enfants livrés à eux-mêmes dans les rues. Ils mendient pour survivre, mais derrière cette réalité se cache une violence silencieuse : beaucoup sont exploités et battus. Ce qui est inadmissible, c’est le silence des autorités face à ce drame. La mendicité infantile est trop souvent considérée comme une fatalité culturelle, alors qu’elle représente une véritable urgence sociale et sécuritaire. Certains anciens talibés devenus ouvriers racontent qu’ils n’ont appris aucun métier qui puisse leur garantir un avenir digne à l’âge adulte.

Ik kom tientallen kinderen tegen die aan hun lot zijn overgelaten op straat. Ze bedelen om te overleven, maar achter deze realiteit gaat een stil geweld schuil. Velen worden uitgebuit en geslagen. Wat onaanvaardbaar is, is het stilzwijgen van de autoriteiten over deze tragedie. Kinderbedelarij wordt maar al te vaak beschouwd als een cultureel gegeven, terwijl het in feite een sociale en veiligheidscrisis is. Sommige talibés die arbeider zijn geworden, vertellen dat ze geen beroep hebben geleerd dat hen een waardige toekomst als volwassene garandeert.

Een generatie die risico loopt

De normalisering van bedelarij door kinderen is een tikkende tijdbom voor de toekomst van de Sahel. Deze generatie, die verstoken is van kansen, dreigt zich neer te leggen bij armoede en moet zien te overleven door te bedelen. Dit vormt niet alleen een bedreiging voor hun persoonlijke ontwikkeling, maar ook voor de sociale en economische stabiliteit van de regio als geheel. In Niger werd in het rapport van maart 2020 van l’Association Nigérienne pour le Traitement de la Délinquance et la Prévention du crime (ANTD) uiteengezet hoe de uitbuiting van talibés de lokale grenzen overschrijdt en daarom als een regionaal fenomeen moet worden beschouwd. In het rapport staat:

Les logiques de trafic et d’exploitation des talibés s’inscrivent dans des dynamiques migratoires locales et régionales (pays limitrophes mais aussi du plus large bassin Sahélien et de l’Afrique Centrale), et doivent donc être analysées en vue de ces interactions.

De patronen van handel in en uitbuiting van talibés maken deel uit van lokale en regionale migratietrends (buurlanden, maar ook andere landen in de Sahel en Centraal-Afrika). We moeten ze daarom analyseren in het licht van deze verbanden.

Alassane Maiga, specialist op het gebied van bescherming, sociale cohesie en veerkracht van gemeenschappen en lid van het Malinese maatschappelijk middenveld, vertelde Global Voices:

La mendicité infantile au Sahel s’inscrit souvent dans un contexte religieux où les enfants (Talibés) confiés à des maîtres coraniques mendient sous pretexts de se forger une résilience spirituelle. Toutefois, cette apparence masque la précarité profonde des familles, dont la pauvreté pousse les enfants à mendier pour survivre.

Kinderbedelarij in de Sahel vindt vaak plaats in een religieuze context, waarbij kinderen (talibés) die aan koranleraren zijn toevertrouwd, bedelen onder het voorwendsel dat ze spirituele veerkracht moeten opbouwen. Deze drogreden verhult echter de diepe kwetsbaarheid van gezinnen die door armoede gedwongen zijn om hun kinderen te laten bedelen.

Gezien de omvang van het probleem is het dringend noodzakelijk dat regeringen samenwerken met het maatschappelijk middenveld en internationale organisaties om hun inspanningen op elkaar af te stemmen. Hoe meer kinderen geen toegang hebben tot beroepsonderwijs, hoe groter het risico dat ze afglijden naar criminaliteit en niet-statelijke gewapende groeperingen die de stabiliteit van de Sahel bedreigen.