Foto met dank aan Joseph Daher.

Universiteiten in heel Europa en Noord-Amerika liggen steeds vaker onder vuur om hun bejegening van academici die zich uitspreken tegen het Israëlische beleid en hun solidariteit met de Palestijnen. Joseph Daher, een Zwitsers-Syrische academicus aan de Universiteit van Lausanne, is zo'n voorbeeld.

Daher, een wetenschapper op het gebied van West-Aziatische politieke verhoudingen, werd het middelpunt van een controverse toen zijn contract met onmiddellijke ingang niet werd verlengd, na een onderzoek naar zijn activiteiten in verband met zijn solidariteitsbetuiging met de Palestijnen.

Zijn ontslag roept vragen op over de academische vrijheid en de toenemende kwetsbaarheid van academici die zich mengen in een politieke discussie, vooral wanneer het gaat om kritiek op Israël te midden van een groeiend patroon, waarbij universiteiten buigen onder externe druk van bijvoorbeeld overheden, media of begunstigers, met als gevolg censuur en repressie wanneer er kritiek wordt geuit.  

In dit interview deelt Daher zijn ervaringen, waarbij hij uitgebreid reageert op de gebeurtenissen die tot zijn ontslag hebben geleid, en de bredere gevolgen voor de academische vrijheid in Europa.

Walid El Houri (WH): Kunt u ons een inzicht geven van de gebeurtenissen die hebben geleid tot het het beëindigen van uw contract?

Joseph Daher (JD): De dag na mijn bezoek aan Syrië kreeg ik de resultaten van het onderzoek die door de universiteit werden vrijgegeven. Ik had daar al veertien jaar geen contact mee gehad. Toen ik de resultaten onder ogen kreeg, begreep ik pas dat ze me de volgende dag op straat wilden zetten.

Het verhaal begon met de genocide-oorlog in Gaza. Ik was betrokken bij de Palestijnse solidariteitsinspanningen, waarbij ik studenten hielp bij het organiseren en deelnemen aan bijeenkomsten en het mobiliseren van mensen. In maart 2025 werd er een interne klacht tegen mij ingediend, waarbij mijn academische expertise om over Palestina te verhalen in twijfel werd getrokken. Mijn collega's verdedigden mij, waarbij ze mijn twee PhD's-graden (Doctor of Philosophy) en research-achtergrond aanhaalden. 

Later, tijdens een studentenprotest, leende ik mijn toegangskaart voor de universiteit uit aan een student, om uit te rusten en te bidden. Hoewel aanvankelijk geen probleem, gebruikte de universiteit de kaart maanden later om een onderzoek te starten door een privaat advocatenkantoor. Hoewel het algemeen gebruikelijk was dat veel professoren hun kaarten uitleenden, hebben ze mijn zaak op niet mis te verstane wijze aangepakt. In november eisten ze details over mijn externe contacten. Hier ging ik mee akkoord, maar er volgde geen enkele reactie.

In december werd ik geconfronteerd met een vier uur durend verhoor. Om het onderzoek een zwaardere lading te geven, probeerden ze zelfs een Facebook-post van Jezus die een keffiyeh (traditioneel hoofddeksel) droeg, tegen me te gebruiken, maar daar zagen ze toch vanaf. Op 17 januari kreeg ik de onderzoeksresultaten. De bevindingen waren voornamelijk gebaseerd op één valse getuigenis, terwijl andere werden genegeerd. We gingen in beroep, maar de volgende dag werd dat al verworpen. Op 31 januari werd ik in gebreke gesteld, maar ze kozen ervoor om me niet te straffen. In plaats hiervan weigerden ze eenvoudigweg om mijn al getekende contract voor het volgende semester te verlengen.

WH: Heeft de universiteit nog extra stappen ondernomen?

JD: De universiteit heeft de plicht om haar medewerkers tegen publieke aanvallen te beschermen.

Ik was al het doelwit door mijn standpunt over Palestina, met tegen mij gerichte campagnes in de rechtste media. Zelfs een lokaal parlementslid in mijn canton riep publiekelijk om mijn ontslag.

Wanneer vroeger professoren waren betrokken bij klimaatactivisme en het doelwit van rechtse media waren, konden ze op de universiteit rekenen. Terecht! Hun standpunt: “Deze professoren zijn deskundigen op hun vakgebied. Daarom mogen deze wetenschappers niet als activisten worden neergezet.”

Maar in mijn geval werden verschillende lasterlijke artikelen tegen mij gepubliceerd: ik was een antisemiet en “geen echte professor”. Vervolgens werd de universiteit om een reactie gevraagd. Het antwoord was: “Geen commentaar”.

Dit alles voegt een een nieuwe dimensie aan deze hele geschiedenis toe.

WH: Denk je dat deze repressie verband houdt met de opkomst van rechts of heeft het een diepere betekenis?

JD: De repressie komt niet alleen van extreemrechts. We hebben volgens mij te maken met “autoritarisme”. Macron, Biden en anderen die niets te maken willen hebben met extreemrechts, hebben zich ook altijd fel afgezet tegen protestbewegingen.

Kijk maar hoe ze bijvoorbeeld omgingen met de Black Lives Matter protesten –  of meer recentelijk – de Palestijnse solidariteitsbeweging. Dus is het duidelijk dat dit niet alleen een rechts fenomeen is.

Het gaat hier over het monddood maken van afwijkende meningen en het controleren van journalistieke commentaren.

Laten we niet vergeten dat een van de eerste gevallen van het verbieden van pro-Palestijnse demonstraties in Europa in 2014 in Frankrijk was, namelijk tijdens een oorlog in Gaza, met een destijds “socialistische” regering. 

Ik denk dat dit te maken heeft met een bredere mondiale beweging. Sinds de financiële crisis in 2008 hebben we te maken met een groeiende onvrede over het economische en politieke systeem. Maar helaas is links er niet in geslaagd zich effectief te organiseren of zichzelf te presenteren als een levensvatbaar alternatief. Het resultaat is dat het politieke landschap in toenemende mate wordt gedomineerd door twee krachten, namelijk het neoliberale autoritarisme, met mensen als Macron, Biden en extreemrechts.

We hebben te maken met een mondiale trend, in samenhang met het kapitalisme in crisissfeer, onze democratische rechten die in gevaar zijn en een bredere afbraak van vrijheden.

Palestina speelt een sleutelrol bij deze repressie. De andere partij beschikt over wapens om elk links alternatief de kop in te drukken.

WH: Wat zijn de risico's als we het hebben over de rol van de academische wereld en de universiteiten?

JD: Nou, zoals je weet, nemen we als academische wereld geen neutrale positie in. Door de hele geschiedenis heen  was er sprake van strijd.

Academische instellingen zijn een afspiegeling van een grotere politieke en sociale strijd in onze samenleving. Als je ziet hoe doninante academische paradigma – zoals het oriëntalisme – op de proef werden gesteld, was dat niet een eenzijdige gebeurtenis. De oriëntalistsiche wetenschap werd voornamelijk in twijfel getrokken door bewegingen, zoals de Russische Revolutie en de dekolonisatiestrijd, die op hun beurt het academische discours hervormden.

Tegenwoordig zijn we getuige van een nieuw verschijnsel in deze strijd, dat gericht is tegen intellectuelen, wetenschappers, studenten en artiesten met hun pro-Palestina stem. 

Tegelijk wordt de academische wereld vanuit verschillende hoeken aangevallen. Aan de ene kant zien we steeds meer privatisering door universiteiten, waardoor ze ertoe worden aangezet om voorrang te geven aan gebieden waar ze financieel beter van worden, vaak ten koste van kritische sociale wetenschappers en humanitaire organisaties. Aan de andere kant constateren we directe aanvallen op democratische rechten, waaronder academische vrijheid.

Dus is het duidelijk dat de academische wereld een groot slagveld is, net als andere sectoren van de samenleving. Dit is gevaarlijk, omdat ik denk dat een academicus in de eerste plaats een krtitische rol moet spelen ten opzichte van de samenleving en de sociale zekerheid.

Zelfs de universitaire statuten zijn een afspiegeling van deze boodschap. Daarom heb ik kritiek op deze instellingen, omdat ze zelfs niet achter hun eigen principes staan. Veel universiteiten hebben overduidelijke toezeggingen gedaan wat betreft academische betrokkenheid en vrijheid. Toch criminaliseren en onderdrukken ze wetenschappers, waarvan de posities – zoals de mijne – direct gelieerd zijn aan onderzoek  en wetenschappelijke expertise.

Dit vormt een uiterst gevaarlijk precedent voor de toekomst van de universiteiten en het opbouwen van kritische kennisgebieden, die aan de studenten en de samenleving in het algemeen, moeten worden overgebracht.

JD: Om dit soort situaties het hoofd te bieden, denk ik dat er veel institutionele beschermingsmechanismen in stelling kunnen worden gebracht.

Maar institutionele beschermingsmaatregelen alleen zijn niet genoeg. Daarom zijn we ons enige maanden geleden binnen de universiteit gaan organiseren.

De professoren zijn – samen met de vakbond – een samenwerkingsverband begonnen, waarbij we niet alleen voor onze eigen rechten opkomen, maar ook onze collega's die met dezelfde repressie worden geconfronteerd, steunen. We hebben solidariteitsverklaringen voor Palestina en andere kwesties afgegeven.

Naast formele juridische werkwijzen, moeten we ons collectief organiseren. De professoren moeten zich binnen de vakbonden mobiliseren, met studenten samenwerken en sterke solidariteitsnetwerken opbouwen, zodat ze tegen deze repressieve maatregelen een vuist kunnen maken.

Tegelijkertijd moeten we instellingen uitdagen die doorgaan met hun collaboratie met Israëlische universiteiten en onze democratische rechten schenden, precies zoals we ons zouden verzetten tegen samenwerkingsverbanden met instellingen die medeplichtig zijn aan mensenrechtenschendingen in andere landen. Daarom “maken we geen uitzondering” voor Israël, aangezien hier bij het negeren van haar mensenrechtenschendingen wel sprake van zou zijn.

Uiteindelijk is er druk van onderaf nodig. In mijn geval werden de procedureregels nooit gerespecteerd, omdat van het begin tot het einde alles lukraak werd bepaald. Daarom gaan we als universiteit naar de rechter. Maar juridische gevechten alleen zijn niet voldoende. Collectieve druk vanuit de universiteit en daarbuiten is wat we nodig hebben. 

Ik denk dat de universiteit dacht dat ze zich alles konden veroorloven en dat er geen reactie zou volgen, maar dat blijkt dus niet het geval.

Vandaag ben ik het slachtoffer en morgen is het misschien een van mijn collega's.

WH: Als iemand die van Syrische afkomst is, hoe ervaar je dan dit afglijden naar autoritarisme in Europa, vooral na de val van het Syrische regime?

JD: In Europa is het autoritarisme niet volledig ingevoerd, en we hebben nog steeds de ruimte om voor onszelf op te komen. Maar ik maak me zorgen over de voortdurende aanvallen op onze fundamentale democratische en sociale rechten.

De afgelopen twee decennia constateerden we een gestage toename van racisme en vreemdelingenhaat. Dat is zeer zorgwekkkend.

Maar tegelijkertijd heb ik me nooit illusies gemaakt over de zogenoemde “liberale democratie.” Ik ben grotendeels in Europa opgevoed. Als politiek activist heb ik de westerse democratie nooit omarmd. Daarom ben ik niet compleet verrast dat we tijdens een diepe politieke en economische crisis nu worden geconfronteerd met een repressie van dit niveau.

Het is ook verontrustend dat velen onder ons, die een studie politieke dynamiek en autoritarisme volgen, en die jarenlang deze vraagstukken in West-Aziē hebben geanalyseerd, nu worden geconfronteerd met alsmaar toenemende vormen van repressie in Europa en Zwitserland.

Ik had vrienden die als politieke activisten hadden te maken met repressies in Syrië, die mij – totaal overstuur- vroegen: “Wat gebeurt hier? Kan ik iets voor je betekenen?”

Sinds 7 oktober heb ik het idee dat elke illusie over een westerse liberale democratie de grond is ingeboord. Voor het eerst hoorde ik van collega-academici in Libanon dat ze zich nu in Europa of de Verenigde Saten niet op hun gemak voelden.

Dus is er sprake van een bredere, toenemende trend. Veel mensen hebben nu het idee dat het steeds problematischer wordt om als academicus te werken en vrijuit te spreken in deze politieke constellatie.

En uiteindeljk: wat hebben we misdaan? Alleen genocide veroordeeld.

Natuurlijk is het onze plicht om internationaal onze solidariteit met Palestina te tonen, maar het verdedigen van de democratische rechten in de westerse samenlevingen is ook belangrijk. Palestina is inmiddels een moreel politiek kompas voor iedereen die opkomt voor een democratische, gelijkwaardige en sociale samenleving.